За морам Хвалынскім

— А чаму ж ты, мусульманін, ратаваў мяне з зіндана, чаму ты не слухаўся мулы?

Абу-ль-Хасан сумеўся, пасля ўбачыў твар Алексы i сказаў задуменна:

— Вы смяецеся, настаўнік, але бацька гаворыць, што некалі, пры Сіявушу, калі жыў яшчэ багатыр Рустэм i верныя рыцары Ірана i Турана, вернасць слову i гонару цаніліся вышэй, чым усё астатняе. Бацька гаворыць — таемна, калі нас ніхто не чуе — што Алах патрабуе многага, што не стасуецца з чалавечым сэрцам, i што ў нашых жылах цячэ кроў аднаго з далёкіх патомкаў рыцараў, якія ваявалі разам з Рустамам. А мула наш — хітры i вераломны, ён дзеліць даходы з лекарам, збірае даніну нават з вартаўнікоў зіндана, якія абіраюць родзічаў няшчасных вязняў. Вось чаму бацька паехаў шукаць для мяне іншага лекара. Але ўсё-такі мула перахітрыў яго.

— Не, гэта мы разам перахітрылі мулу, а заадно i прагнага лекара, які многага не ведае. А цяпер давай спаць, бо шлях у нас доўгі i небяспечны, i мы яшчэ не вырашылі самага галоўнага — дакуль ты пойдзеш разам са мною, дзе я магу прыстроіць цябе, браток, бо ты яшчэ патрэбны i свайму бацьку, i сваёй зямлі...

Такія бяседы вялі яны падчас дарогі, а яна, дарога, усё вяла i вяла наперад — міма палёў выспяваючага рысу, міма пажаўцелых за доўгае спякотнае лета кустоў тутаўніку, міма жоўтых, як кветкі шафрану, i аднастайных, як раўніна ў снёку, дувалаў, за якімі хаваліся хаткі рамеснікаў i кустоўе вінаграднікаў. Слізгацелі ад дзвярэй да дзвярэй жаночыя постаці ў каляровых i белых покрывах, з чорнымі сеткамі на галовах, несучы на плячах кошыкі з ягадамі i ляпёшкамі.

— Мусульмане схавалі твар жанчыны,— думаў Алекса,— таму, што зрабілі жанчыну сваёй прыналежнасцю, нібы забыўшыся, што ў яе таксама ёсць душа i яна такая ж несмяротная, як i ў кожнага з ix. Багацце разОэшчвае, каран узаконьвае: мужчына можа мець многа жанчын, i ён карыстаецца гэтым правам. У гарах твар жанчыны адкрыты ветру i сонцу, бо яна бліжэй да прыроды i ўсяго існага, i яе не паспелі пераламаць i зрабіць ніжэйшай за сябе...

Абу-ль-Хасан думаў пра тое, што свет, аказваецца, можа быць прыветным да яго, i што хутка ён убачыць Бухару, якую, магчыма, ніколі б за ўсё сваё жыццё не пабачыў. Што наперадзе? Ён глядзеў на дзіўнага загарэлага чалавека з блакітнымі, як бадахшанскі лазурыт, вачамі, які мог адчуваць чужую душу, як сваю, i сэрца яго поўнілася жаданнем нечага незвычайнага... Яму хацелася то імчаць з крывою шабляй на баку, палохаючы пакорлівых чалавечкаў, што туліліся ўнізе, то думалася пра тое, як нялёгка інемагчыма жыць так, як імкнецца жыць гэты дзіўны парс — не, не паре, а чужаземец з невядомых i неспасцігальных даляў — i што сам ён хоча аднаго: пражыць сваё жыццё цікава i незвычайна...

У Бухары яны спыніліся ў караван-сараі, што стаяў ля самага маўзалея Ісмаіла Самані. Адсюль было недалёка i да крэпасці — Арка, унутры якой месціліся дамы імянітых людзей Бухары i двор самога кушбегі — галоўнага лоўчага.

— Няўжо ты, ака, убачыш самога Шамс-ал-Мулка? — з глыбокай пашанай i страхам запытаўся Абу-ль-Хасан, калі ix правялі ў невялічкі накой на другім паверсе i падал! гарачы рассыпчасты плоў.