Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

У дзевятай частцы «Заваёўнікаў» знаходзім іншую трактоўку гэтай праблемы: «З мноства магчымасцяў, што паўстаюць перад вамі, вы абіраеце тую, што вас разумее найбольш, найглыбей, найпаўней, – н е м а г ч ы м а с ц ь, / і чорныя сонцы ўглядаюцца вам у вочы, / а смага вас поіць горкай вадой. / Быццам даецца святое, якое аддацца назад не можа, вам давяраецца даўняя таямніца пра тое, што азначае насамрэч не быць (вылучана намі. – А. І.) [108, c. 185 – 186].

Стан небыцця, выяўлены ў версэце «Sumus ne simus», адрозніваецца ад стану Заваёўнікаў тым, што іх ніхто не змушае «не быць», яны самі, у сілу сваіх унутраных акалічнасцей, абіраюць шлях да яго. Шлях «углыб сябе», бо, чытаем далей: «У сарцавіне рэчаў няма іх – рэчаў, / і ў сутнасці чалавека няма яго – чалавека, / і шлях ваш углыб сябе» [108, c. 186].

Паэт, відавочна, намагаецца ўнікаць банальнасцей, што ў развагах пра жыццё і смерць зусім не проста. Думку, закладзеную ў заключным версэце цыклу, можна сфармуляваць «простымі» словамі: усе роўныя перад смерцю. Альбо перад Богам. «Свята», што збірае гасцей, сімвалізуе канец, завяршэнне місіі чалавека на гэтым свеце. І кожны, колькі б багацця ён ні назапасіў за жыццё, колькі б ні заваяваў улады і пашаны, роўны перад паглядам «відушчага вока». Таму – ці апраўданы шлях заваяванняў? Ці не правільней ісці шляхам пашырэння свядомасці, адкрыцца свету і… гэтак заваяваць яго?

З усіх канцоў свету збіраюцца госці на свята, і свята спявае. / Паспеў небывалы ўраджай, і час, завяршаючыся, падрыхтаваў усім падарунак. / Апошнім прыходзіць жаніх і смерць бярэ за нявесту. / Расплюшчылася – і з груды старога рыззя глядзіць відушчае вока.

Як бачым, першапачатковы сэнс, укладзены ў вобраз Заваёўнікаў, змяняецца-мадэлюецца ў версэтах 2001 г. параўнальна з ранейшымі. Сам тэкст становіцца больш алегарычным і сугестыўным. Як азначалася на пачатку, чытачу не прадастаўляецца разгадка, алегорыі нібыта ўсё болей заблытваюць, адводзячы ад канкрэтыкі. «Не выказаныя дарэшты», «Заваёўнікі» чакаюць працягу.

Што да жанрава-стылёвых рысаў, то яны паўтараюць асноўныя прыёмы і фігуры, уласцівыя форме версэта (паралелізмы, градацыя, прытчавая інверсія). Асноўнай асаблівасцю бачыцца сэнсавая незавершанасць гэтых твораў, пэўная недагаворанасць кожнай асобнай часткі, што патрабуе развіцця. Канстатавальны тон з часам саступае месца алюзійнай тканіне, мове вобразаў ды іншасказанняў. Усё гэта, а таксама сам прынцып складання і нумарацыі частак твора набліжае «Заваёўнікаў» да верлібравых паэм Разанава 1990-х («Гліна», «Камень», «Жалеза»). Сэнсава і тэматычна яны таксама перагукаюцца. Нехарактэрным для версэтавай формы бачыцца некалькі прыкладаў гукапісу і ўнутранай рыфмоўкі, якія, вядома, толькі ўзбагачаюць тэкст: «Агольвае вострыя лёзы лёс» [108, c. 181], «шлях ваш просты і востры» [108, c. 187], «Зман расстаўляе пасткі, і безаблічныя маскі ўядаюцца ў твары», «Адтуліны цэляцца ў целы» [108, c. 188].