Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

У беларускай паэзіі таго часу А. Разанаў са сваімі эксперыментальнымі жанрамі сапраўды мусіў пачувацца «белай варонай» як з п. гледжання іх формы, так і тэматыкі. Пазакан’юнктурны савецкі (ці, шмат у чым, антысавецкі) мастацкі рух таго часу, які прынята называць андэграўндам, гуртаваўся ў пачатку – сярэдзіне 1980-х перадусім вакол Ленінградскага рок-клубу. З аднаго боку, ленінградскія рокпаэты арыентаваліся на традыцыі сваіх культурных папярэднікаў – Высоцкага і Акуджавы (у залежнасці ад ступені лірызму), Вазнясенскага і Еўтушэнкі і інш. З іншага боку, навідавоку моцны ўплыў на іх творчасць усходняй культуры. Гэта час, калі шырока выдаюцца помнікі старажытнай індыйскай, японскай, кітайскай літаратур. Вялікую папулярнасць у «багемных колах» набывае філасофія будызму. Адсюль – захапленне апальнымі каратэ, ёгай, медытатыўнымі практыкамі. Відавочна, што не пазбегнуў гэтых уплываў і Алесь Разанаў, на ўсёй творчасці якога ляжыць моцны адбітак Усходу (варта тут згадаць, што на пачатку 1990-х А. Разанаў быў старшынёй Беларускага фонду Рэрыхаў).

Звычайна, шукаючы ўплывы і творчыя паралелі, даследчыкі звяртаюцца да, хаця і, безумоўна, духоўна блізкіх, але моцна аддаленых па часе фігураў (Я. Купала, Т. Эліат, П Элюар, Р. М. Рыльке і інш.). Пры гэтым мала ўлічваюцца паралельныя культурныя тэндэнцыі. Так, напрыклад, знаходзім амаль даслоўнае супадзенне ў тэксце версэта «Разам з травой» (1983) з песняй пачатку 80-х «Встань у реки» вельмі, як на першы погляд, далёкага ад Разанава Б. Грэбеньшчыкова. Не будзем сцвярджаць, што Разанаў абавязкова пазычыў вобразнасць у «Акварыума», але агульныя тэндэнцыі навідавоку. Пар. разанаўскае: «Лёгшы ў траву, забываюся, як мяне зваць і навошта я ў гэтым свеце» [с. 98] – і грэбеньшчыкоўскае: «Встань у травы, посмотри, как растет трава, / она не знает слова «любовь», / однако любовь травы не меньше твоей любви, / забудь своё имя и стань травой…».

«Разам з травой» – версэт-імпрэсія, але ў ім паўтараецца ідэя складання падзеленага, якая прысутнічала ў некаторых творах зборніка («Палёт стралы», «Аскепкі» і інш.). Дасягнуць гармоніі, як вынікае з гэтай ідэі, немагчыма без папярэдняга вылучэння пэўных дысгарманічных фактараў – з далейшай іх ліквідацыяй. Ці, дакладней, сампаглынаннем, зліццём з уласным прыродным (боскім) сутвом: «разам з травой назіраю, як сціраецца-растае ў чыстым небе той цень, тое воблачка, тая кропка, якая ўсё парушала сабой і ўсё дзяліла надвое…» [37, c. 99].

Прааналізаваўшы творы «Пасткі», «Птах», «Палёт», «Палёт стралы», «...Вобразы вабяць...», «На нямецкай дарозе» і інш., можна пагадзіцца і з той тэзай Г. Кісліцынай, што «па-сутнасці, версэт – гэта невялікае апавяданне, найбольш агульны сэнс якога можа зразумець кожны. Між тым знешняя прастата версэта – гэта тая мастацкая прастата, якая раскрываецца як супрасьцлегласць прымітыўнасці» [56, с. 119]. Сапраўды, апавядальны бок зразумець няцяжка, але існуе і другі, вобразна-алюзійны план. Як і ў выпадку з «цяжкімі» для ўспрымання «шараговага чытача» эксперыментальнымі паэмамі сярэдзіны 1970-х – 1980-х гг., версэт, хаця і больш звязаны лагічна і кампазіцыйна, дзе добра прадуманы-ўзважаны кожны парадокс ці алюзія, усё ж вымагае пэўнай эрудаванасці і «падрыхтаванасці» (асабліва ў тыя часы, калі падобныя тэмы былі калі не табуяванымі, то абсалютна невядомымі для паэзіі). Паказальна, што на кнігу «Вастрыё стралы», якая была ўганараваная Дзяржаўнай прэміяй імя Я. Купалы (1990), згодна з бібліяграфічным слоўнікам «Беларускія пісьменнікі» [22, с. 126 – 129], не з’явілася ніводнай рэцэнзіі ў дзяржаўным друку.