За морам Хвалынскім

Алекса ўжо ведаў, што такое насвой — адна шчопця прымусіла яго пахіснуцца, легчы на цёплую сцяжыну i хвіл інудру гу ю ляжаць, адчуваючы, як адчайна кружыцца галава. Але людзі навокал, відаць, прывыклі да насвою — яго смакталі i клалі пад язык сівыя старцы i нават жанчыны — бачыў ён у доме Атаджана жанчыну, што нагадвала зморшчаны яблык. Ад старасці яна ўжо не насіла на галаве цёмны покрыў i таму хадзіла па доме свабодна, прыбіраючы ў пакоях i трымаючыся з асаблівым гонарам, бо некалі няньчыла бацьку Ата-джана, а пасля i самога гаспадара. Яна таксама жавала насвой i прапанавала такі ж наскавок Алексу, але ён спалохана адмовіўся. Цяпер жа, раніцай, лежачы на прахалоднай яшчэ зямлі i адчуваючы, як марозам па скуры прадзірае яго хваляванне, ён думаў, што сягоння ніякі насявой не закружыў бы яму галаву, а можа, трохі супакоіў бы.

Невялікія бойкія птушкі з чорнымі крыльцамі раснявалі свае вясёлыя песні, скачучы па агароджы, i хлопец пазайздросціў ім — ускочыць бы, зірнуць, што там, у садзе! Але гліняны дувал быў шчыльным i непадступным, a адзіны выхад быў праз двор, дзе сядзеў нехта з нявольнікаў купца. Прайсці там было немагчыма — на ноч дзверы, падбітыя жалезам, зачыняліся, i па баках гарэла мноства свяцільнікаў. Дый нават калі прабрацца ў пакоі, дзе там шукаць Бярозу? Нігмат, відаць, меў рацыю — толькі тут, у садзе, яна будзе пад наглядам адной-дзвюх служанак, а з імі, жанчынамі, яны справяцца.

Грукнулі дзверы, i ў садзе пачуліся нягучныя жаночыя галасы. Нігмат, прыгнуўшыся, папоўз да дувала, як кошка, лоўка ўскараскаўся на яго ў тым адзіным месцы, дзе малады, ужо зялёны клён мог захіліць нечаканага госця галінамі. Алекса назіраў за ім ca здзіўленнем: гнуткая ностаць маладога мусульманіна мільганула ў лістоце i знікла, нібы растварыўшыся ў ёй, галінкі былі здрыгануліся, але тут жа ўсё стала такім, як хвіліну назад. Толькі цяпер ён успомніў — на сябру была светла-зялёная кашуля — такая ж, як лісце дуба. Нігмат, відаць, ляжаў на дувале i назіраў. Яшчэ раз пачуўся жаночы смех — i з лістоты высунулася рука Нігмата, павабіла ix, але жэст быў перасцерагальны, i яны з чарнаскурым нявольнікам наволі папаўзлі да сцяны i гэтак жа лоўка ўскараскаліся па ёй. Два канцы вяроўкі ўжо былі спушчаны ўніз, i Алекса зноў здзівіўся — не бачыў ён ніякай вяроўкі ў Нігмата, нічога, здаецца, не было ў таго, апроч вострага нажа з тонкім лязом, схаванага ў скураны футлярчык, упрыгожаны вышыўкай i роспісам — самаркандзец любоўна насіў яго з сабой,— ды мяча ў иохвах на баку. Такі ж меч быў i ў яго, разам куплялі ix у лаўцы каля мячэці.

Ускараскаўшыся на дувал, ён убачыў дзвюх жанчын. Адна з ix, тоўстая, мажная, накрывала невялічкі столік чырвона-карычиевым абрусам, другая, у доўгай зялёнай сукенцы i чырвонай аксамітавай безрукаўцы, у шапачцы з белым пукам пер я, стаяла да ix спіной. Нігмат нешта прашаптаў Юсуфу, той саслізнуў з дувала i пачаў падкрадацца да служанкі — таўсташчокі твар яе з насурмленымі чорнымі брывамі быў заспаным, яна пазяхала, шырока адкрываючы рот. Сам Нігмат гэткім жа нячутным крокам падыходзіў да танклявай жанчыны, i ў Алексы як абарвалася сэрца — няўжо гэта сапраўды Бяроза?