Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

І ў тэматычна-кампазіцыйным плане паэмаў шмат агульнага: па два ключавыя персанажы з аднолькавай схемай адносінаў паміж сабой – апавядальнік і той, пра каго апавядаецца; дзеянне адбываецца ў падобных дэкарацыях беларускай вёскі паэта ў часе дзяцінства паэта. Нягледзячы на ўяўную рэалістычнасць аповеду, персанажы існуюць у віртуальна-эксперыментальнай рэчаіснасці. Можна пагадзіцца з вызначэннем У. Верынай пра тое, што ў «Паэме рыбіны» «няма сюжэта, а ёсць толькі сімуляцыя яго: падзеі не развіваюцца і не адбываюцца нават – яны канстатуюцца і звязваюцца паміж сабой толькі лірычным пачуццём» [32, с. 34].

Першы раздзел «Паэмы рыбіны» выглядае як звычайная замалёўка, што моцна кантрастуе з другім раздзелам, насычаным алегорыямі і псіхалагізмам. Кантрастнасць у «Паэме рыбіны» з’яўляецца ключавым прыёмам падачы матэрыялу. Так, на кантрасце пачуццёвых экспрэсіўна-эмацыйных пасажаў і абстрагавана-канстатавальнага апісання – па сутнасці, сінтэзе празаічнай і паэтычнай матэрый – пабудаваныя многія часткі паэмы: «…О як ты лёсу свайму пярэчыў, о як на яго спадзяваўся пярэчачы: вывезе… І біў нізавошта каня, і лютаваў у хаце… – Па незнаёмай мясціне цягнецца воз анучніка» [105, c. 155].

З рэалістычных побытавых замалёвак-апісанняў вынікаюць раптоўныя метафізічныя рэфлексіі, сентэнцыі, рытарычныя запыты, што выражаюцца не адцягненымі філасофскімі паняццямі, а нібыта простымі словамі «сялянскай» мудрасці: «Аднойчы згубіў ты ключы ад крамы – быў крамнікам, хадзілі шукаць іх усёю хатай: па розных баках, па розных закутках, дзе ты быў напярэдадні – і адшукалі… А як растлумачыш сёння, дзе быў і што страціў?» [105, c. 156].

Азначаны кантраст найбольш заўважны пры супастаўленні аповеду пра лёс анучніка і «прыпавесці аб рыбаках і рыбінах», якую ён расказваў сваім дзецям. Прыпавесць гэтая нясе вялікую сімвалічную нагрузку: па знешніх рысах яна адсылае да казкі пра старога і залатую рыбку, якая, дарэчы, і ў пушкінскім увасабленні блізкая да прыпавесці: «Усе лавілі звычайных і толькі адзін незвычайную, усе вярталіся з рыбаю, а ён ні з чым…» [105 c. 157]. Адсюль узнікае блізкі да біблейскага матыў аддзякі за веру, што палягае ў ідэі чакання, заўсёднага жыццёвага пошуку: «Калі ёсць звычайная рыба, павінна быць незвычайная, і, значыць, хто ловіць яе, той зловіць» [105 c. 157].

Далей чалавек «састарыўся і знямогся – і тады засмуціўся-засмуткаваў (ізноў відавочная казачна-прыпавесцевая стылістыка. – А. І.), бо тое, што ловіцца ў вечнасці, – яшчэ невядома, ці зловіцца ў век» [105, c. 157 – 158]. Па лаканічнасці і сэнсавым герметызме апошняя сентэнцыя ўспрымаецца як фармулёўка адной з «мараляў» ці філасафем прыпавесці. І гэта не адзіная філасафема. Чытаем далей: рыба тая прыплыла «па абавязку незразумелым…Як гутарылі – невядома, але вядома – сказаў ён: узнагародзь… А яна сказала: ты ўжо ўзнагароджаны» – узнагароджаны, трэба разумець, самім чаканнем, што можна інтэрпрэтаваць як увасабленне духоўнага вопыту як галоўнай каштоўнасці чалавечага жыцця. На схіле дзён чалавек турбуецца не аб тым матэрыяльным, што нажыў, а аб тым, як ён гэтае жыццё пражыў: «Але галоўнае ўжо адбылося, ўжо вестка яму далася, што ён недарэмна лавіў, што злавіў найбольш…» [105, c. 158]. Найбольш за многіх іншых, што лавілі «звычайную», «штодзённую», «нямую» рыбу, г. зн. прагнулі задавальнення матэрыяльна-побытавых патрэбаў.