Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

В. Вітка лічыў, што ў паэмах, напісаных класічным вершам, «самыя прыкметныя ўдачы» А. Разанава і «найбольш майстэрства»: «У выяўленчым арсенале паэта не толькі шырокі дыяпазон бачання рэчаіснасці, у яго багатая разнастайнасць жанравых сродкаў і прыёмаў. Ён піша класічным вершам, дасканала валодаючы ўсімі яго кампанентамі» [33, c. 5]. «Разанаў моцны, арыгінальны ў пошуках новых магчымасцей структуры і рытміка-інтанацыйнага ладу вершаванага радка. І пошук у адваротным кірунку – у адмаўленні генетычных асноў самой арганікі жывога слова не абяцае перспектыўных адкрыццяў...» [33, с. 6]. В. Вітка настойліва раіць Разанаву не збочваць з шляху традыцыйнай паэтыкі, крытычна выказваючыся пра з’яўленне такой аўтарскай формы, як квантэма, але, пры гэтым, станоўча гаворачы пра форму версэта.

Сімвал балота ў паэме шматзначны. У Г. Кісліцынай чытаем: «...балота ў паэме – гэта не проста асяродак існавання, гэта сімвал таго, што ўзрошчвае чалавечую душу, сімвал Радзімы» [56, с. 25]. Акрамя таго, балота – гэта яшчэ і тое нашае спрадвечнае, што знікае на вачах, нішчыцца намі самімі, няхай і па чужым загадзе. Гэта сапраўды адзін з архетыповых сімвалаў Беларусі, што знікае разам з яе аўтэнтычнай культурай, звычаямі, гісторыяй. Балота – як слова: яно было напачатку і, як і беларускае слова, да бяссільнага болю паэта, няўмольна канае: «Залучыла балота ўпотай – / ні двара ў цябе, ні кала. / Ды ўжо хутка: / было балота... – / і пра будучыню: / была..» [94, с. 21].

Самымі іншасказальнымі ў зборніку ўяўляюцца дзве паэмы, напісаныя лірычным вершам у прозе – «Паэма рыбіны» і «Паэма сланечніка» (абедзьве – 1975 г.). І сёння беларуская літаратура не можа пахваліцца распрацаванасцю жанру паэмы ў прозе. Хаця ў блізкім да гэтага рэчышчы плённа працуе шэраг паэтаў (Я. Сiпакоў, А. Мінкін, А. Давыдаў, У. Арлоў, І. Бабкоў, В. Слінко, З. Вішнёў і інш.), як правіла, іх творы маюць невялікі аб’ём і па тэматычным ахопе сярод іх няма тых, якія можна разглядаць як паэмы. «Вярхоўнае» ж месца сярод нерыфмаваных паэтычных тэкстаў і на сёння займае верлібр.

Ля вытокаў беларускай паэзіі ў прозе стаіць Францыск Скарына з прадмовамі да кніг Бібліі (першая з такіх, як вядома, – прадмова да кнігі «Юдзіф»), якія называюць яшчэ «рытмізаванай прозай». Сапраўды, асноўным фармальным паказчыкам верша ў прозе ці версэ (Ю. Арліцкі [гл.: 82]) з’яўляецца рытмічная арганізацыя, што дазваляе ўжо пры павярхоўным знаёмстве з творам адрозніць версэ ад уласна прозы. У версэйных паэмах А. Разанава праз рытм ствараецца эфект медытатыўнай засяроджанасці аповеду, што набліжае іх гучанне да прыпавесці.