Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Ты што, ты што?.. Здурнеў, адпусці, не чапай мяне! — запрасіўся Драйман.— Што я табе благога зрабіў? Гэта ж ты спаліў мае сена...

A Яўмен не думаў адпускаць вартаўніка, цягнуў яго да сябе, як не так даўно цягнуў з вады карпа. Толькі вартаўнік не ўпарціўся, разы са два паспрабаваў вырвацца, вылузацца з яго рук, зразумеў, што не вырвацца, i пакорліва абмяк, знік. Яны адчулі дыханне адзін адпаго, апяклі адзін аднаго: Яўмен вартаўніка пахам пераброджанага ўжо віна, вечаровага лесу, смалы-жывіцы; той яго — тытунём, сапрэлым камбікормам.

— Ну, што табе трэба ад мяне? Служба ў мяне, разумееш, немчура... злодзей, вылюдак!..

Яўмен спрабаваў злавіць позірк Драймана, спрабаваў злавіць яго вочы, а Драйман гаварыў, мармытаў, сіпеў, сыпаў словамі, як абараняўся імі, ставіў з гэтых слоў плот паміж сабой i нямым.

— Жыць трэба. Усе хочуць жыць. Вось ты калода без'языкая, а таксама хочаш жыць. А я ж чалавек, пасада сабачая, але ж парадак павінен быць, разбэсціўся народ, распусціўся, няма пугi. Hi чорта, ні бога не баяцца.

Драйман выгаварыўся, усе словы ў яго выйшлі, але ён так i не даўся Яўмену зазірнуць сабе ў вочы. Замоўк, адкінуў галаву, ашчэрыў зубы, што сабака, які ўбачыў палку. Яўмен ужо яго не трымаў, адпусціў, адпусціў рукі, а сам як скамянеў, нешта зрабілася з ім накшталт таго, што было з ім у лесе каля пнёў. Драйман асцярожна адкрыў адно вока, але ўбачыў толькі месяц на небе.

У хаце Яўмена ўжо чакалі, на стол ужо была выстаўлена i пляшка гарэлкі. Да Яўмена яшчэ на парозе кінуўся сярэдні брат, абмацаў торбу i недаўменна залыпаў вачыма.

— Па ўсім сяле плёткі ідуць,— растлумачыла гэта яго недаўменне маці.— Ты карпа спаймаў, тры пуды. Дзе ж твой карп?

Яўмен моўчкі зняў торбу, кінуў яе ў кут, прайшоў да стала i наліў сабе шклянку гарэлкі. Выпіў не заядаючы. Таксама моўчкі, але з недаверам i чаканнем утаропіўшыся ў Яўмена, наліў сабе гарэлкі i выпіў сярэдні брат. Maцi паставіла на стол талерку з мінулагоднімі салёнымі агуркамі i сама села паміж сынамі. I ўсе трое сядзелі на ўслоне i маўчалі. I маўчанне гэта нікога з ix не гняло. Хоць i быў у ix хаце чацвёрты чалавек, які поўзаў па падлозе i гуў сам сабе, хоць i сама маці мела язык, але яна ўжо даўно звыкла, што хата яе нямая. I пры сынах, Рыгору i Яўмену, не вельмі прыкідвалася да таго малога, каб не пакрыўдзіць ix, не абразіць. Каб, дальбог, не прагнявіць таго, хто ў рэшце рэшт усё ж зміласцівіўся над ёй, дараваў ёй гэтае дзіця, каб залішне не выказваць свайго шчасця. Яшчэ ж ніхто не ведае, што будзе з гэтага дзіцяці, што яму наканавана. Але яна ўжо шчаслівая. Шкада толькі, што мужык-нябожчык не пабачыў яго, не пачуў яго голасу: не вытрываў чакаць, якім яно будзе, памёр. A якія ж не ёсць, дзеці,— усё ж дзеці. Яўмен гэта разумее, таму так i горнецца да малога i да маці горнецца. Калі тая дзеўка з розумам, усё будзе добра. Яна ўжо адпісала ёй, адпісала, каб не мучыла сябе i яго, а ехала сюды. Яна пагаворыць з ёй: жанчына жанчыну заўсёды зразумее. I яна спакойна за Яўмена. А вось сярэдні... Калі няма паблізу Яўмена, вып'е, зажурыцца, прыгадае нешта сваё, нямое, i, не маючы як выказаць тое нямое, накінецца на яе: навошта, маўляў, нарадзіла мяне, такая-сякая, навошта такім на свет пусціла...