Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Не, яна не абразіла яго. Не здолела пераканаць, але i не абразіла, не пакрыўдзіла. Для яго не было ўжо, не існавала большай абразы i крыўды, чым усведамленне таго, што ён, дужы, моцны, прагне дзіцяці i не можа мець яго. Не можа праўдзіва адказаць нават самому сабе: чаго ён больш жадае, каб Вольга пагадзілася з ім i пазбавілася ад дзіцяці, ці настояла на сваім, кахае ён яе зараз, у гэтую мінуту, ці ненавідзіць. О, каб магчыма было мець тое дзіця, не ведаючы Вольгі, каб яна, даруй мне, Вольга, даруй... каб ты памерла пры родах i тады можна было б збегчы куды-небудзь ад людзей i гадаваць тое дзіця аднаму, аднаму адказваць за ўсё, узяць усё на сябе: адказнасць перад людзьмі, перад сынам, перад яго будучым, перад яго сынамі, каб яго маці, яго Вольга, не ведала тых пакут i таго болю, што зведала яго, Яўмена, маці...

Не хацеў ён у тую хвіліну бачыць Вольгу i вельмі баяўся страціць яе, адчуваў, што ўжо страчвае, яна адыходзіць ад яго. Вольга плакала на ложку, а ён нерухома сядзеў на крэсле, паглядаў у акно, за якім павуціннем уздымалася ў неба лета. Хацеў i не здолеў падысці да Вольгі, суцешыць яе, таму што сам быў расколаты надвая.

Пачуццё гэтай раздвоенасці засталося ў ім i пасля таго, як ён забраў Вольгу з бальніцы. Пасля бальніцы нічога ў ix жыцці, здаецца, не перамянілася. Былі ўсё тыя ж клопаты пра хлеб надзённы, усё тая ж мітусня i бязладдзе. Але яны, як было дагэтуль, не неслі ў сабе ўжо шчасця. Яўмен, здаецца, як i раней любіў Вольгу. Але між імі як бы прабегла нешта, прабегла, знікла, a застаўся цень толькі, i гэты цень яны насілі на сваіх тварах, ён лёг i на ix адносіны. Яны саромеліся адзін аднаго, няздольныя былі доўга заставацца адны i выйсці на людзі не наважваліся. Яўмен больш не знаходзіў у Вользе адбітку той вышэйшай мудрасці, якая палохала i прываблівала яго да яе ўвесь час. Начамі яны амаль што не спалі. Вольга іншы раз плакала, а ён ляжаў з расплюшчанымі вачыма. I ў цемры, што ахутвала пакой, у прысутнасці другой пары маладых нельга было запаліць святло i пагаварыць. Але неяк, калі яны засталіся адны, калі тая, другая пара на суботу-нядзелю паехала ў вёску да сваіх бацькоў, пагаварылі.

— З'ездзіў бы i ты да сваіх бацькоў у вёску,— прапанавала Вольга Яўмену.— Звёўся ўжо ўвесь.

— Ты праганяеш мяне? — спытаў ён яе.

— Не, не, Яўменка. Я адпускаю цябе.

— Лепей бы ты ўзяла адпачынак.

— А куды мне ехаць?.. Бацькоў няма, цётка пракляла, у дзетдом?.. Едзь у сваю вёску, да маці. Я адпускаю цябе.

Яўмен адчуваў i сам, што яму трэба куды-небудзь з'ехаць. Але ён так i не наважыўся пайсці з інтэрната на вачах у Вольгі, уцёк ад яе, як злодзей, калі яна была на змене. I з таго дня, здаецца яму, анямеў, страціў голас увесь белы свет, у кожнага жывога як вырвалі язык. I ён, нямы сам, жыве ў знямелым свеце, не чуе голасу зямлі, не чуе голасу сваёй грушы. A ці чуюць яго, голас зямлі, голас дрэў, a ці разумеюць ix мову, мову птушак, звяроў, рыб іншыя людзі? Ці ёсць разуменне паміж людзьмі i астатнім светам? Што, калі не толькі адзіны ён нямы на гэтым свеце. Што, калі толькі дзяды, якія абсаджвалі грушкамі-дзічкамі сваё селішча, мелі тое разуменне. Яго дзед ці прадзед пасадзіў грушку, а бацька ссек, а ён...