Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

У хвойніку Яўмен прыцішвае крок i дыханне сваё сцішвае, але кулік, кубло якога на зямлі пры самай сцежцы пад маленькай разлапістай хвойкай, чуе яго здалёк, выскоквае з кубла i бяжыць па сцежцы. Хітруе, адводзіць ад яек, прыпадае па адну нагу, нібыта яна ў яго перабітая, распушаны, як у індыка ці ўдода, хвост выкрывае яго адчайны страх i адчайную рашучасць, той страх i тую рашучасць, якія ўласцівы i чалавеку, калі ён на пальчыках крадзецца да каго ці да чаго-небудзь, страх i рашучасць, якія не раз зведаў i Яўмен, калі краўся пры дні да сажалак з карпамі i вудзіў тых карпаў, калі краўся ноччу па вёсцы да Людкінай хаты, калі...

«Ну, чаго ты так напалохаўся»,— кажа ці, праўдзівей, хоча сказаць куліку Яўмен. A атрымліваецца толькі: — Мму-мму. Драўляны рот, драўляны язык. I стогн болю i адчаю рвецца з яго грудзей i пенай накіпае ў кутках застыглых i напружаных вуснаў.

Кулік, даўгалыгі, маркотны, нерухома, як скамянелы, стаіць у кроках пятнаццаці ад Яўмена на выспе белага пяску i глядзіць у вочы чалавеку, шэры застыглы камяк адчаю, i чалавек перад ім жывое ўвасабленне таго ж адчаю i болю. Паміж чалавекам i кулікам хвойка, над хвойкай кубло з чатырма рудаватымі i яшчэ цёплымі яйкамі.

«Навошта, навошта ты ix паклаў пры дарозе, недарэка? — мыкае, спрабуе выказаць голасам сваё недаўменне Яўмен, i прыкрасць разбірае яго за тое, што такі дурны, бязглузды гэты кулік: дадумаўся, зрабіў кубло пры самай дарозе.— Навідавоку ты тут, тут цябе кожны, хто не пройдзе, ушчыпне, разумееш?» Яўмен жэстыкулюе, піша куліку літары i словы пальцамі. А той стаіць, як вучань-пачатковец, цярпліва маўчыць, слухае гэтухо натацыю, чакае, калі яна скойчыцца, калі зноў можна будзе на кубло, да яек, якія ўжо астываюць. A Яўмену падабаецца, што i яму ёсць наставіць каго, ёсць з кім пагаварыць, каго нашкаляць. Раней, яшчэ ў дзяцінстве, Яўмен верыў, што на гэтай зямлі існуе i нейкая істота, з якой ён здольны згаварыцца, якая зразумее яго. Шукаў гэтую істоту сярод птушак, звяроў. Але так i не знайшоў. I зараз у ім няма ўжо веры, што знойдзе, але ж па даўняй звычцы ён i сёння не абмінае жывога, каб не паспрабаваць пагаварыць з ім. У такія хвіліны ў ім абуджаецца другая надзея, надзея, што ён атрымае ўсё ж голас, збавіцца ад нематы i глухаты. I на нейкі час іншым днём ён усё ж, здаецца, навучыўся набываць слых i мову. Ён ведае, што набудзе гэта i сёння, двойчы нават. Першы раз — гэта калі зловіць таго карпа. А ён яго зловіць абавязкова, i тады адрыне ад яго ціша, маўклівасць, загамоняць i лес, i поле, i вада, абрынецца неба i прарвецца гукамі i спевамі праз тугія вушы, памякчэе язык, знікне жорсткая складка, якую прааралі гады каля вуснаў, скавалі як маскай яго твар. Знікне, растопіцца ад наплыву радасці туга ў вачах. Вочы засмяюцца, i ён загаворыць, засмяецца ўголас, пойдзе ў скокі па беразе. Вочы смяюцца ў яго i зараз. Здаецца, усё смяецца ў ім, ходзіць ходырам, столькі ў яго целе зараз нецярплівасці, імкнення рухацца, рабіць што-небудзь прыемнае, добрае. Ён падміргвае куліку, абмацвае ў кайстры бутэльку з «чарнілам» i бярэ кірунак да грушкі, што расце непадалёку ад кубла куліка, яму крыху ніякавата, што кулік аблюбаваў сабе для кубла не гэтую грушку, а хвойку пры дарозе. Тут, каля грушкі, яму было б утульней i зацішней. Ніхто б i не згледзеў яго. Грушка нейкая няўклюдная, калючая, як i ўсе дзічкі, крывабокая.