Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Як толькі даведаўся сёння Яўмен, што вада размыла дамбу i з сажалкі ўцяклі карпы, а разам з імі i дванаццацікілаграмовы, ён i пайшоў сюды з вудай. Пайшоў назнарок, каб злавіць гэтага карпа. Яўмен ведаў, што нягледзячы на забароны, на штрафы, на варту надзейную карпа ўсё роўна нехта зловіць. Дык лепш няхай ён зловіць яго, рыбак з рыбакоў, браканьер з браканьераў. Зловіць, i засмажыць, i вып'е пад яго гарэлкі, пойдзе па сяле. I ўсе будуць спыняць яго i распытваць, як ён лавіў карпа, будуць паказваць на яго пальцамі, зайздросціць i паважаць. А ён прыйдзе да Людкі i вып'е i з ёй яшчэ, і раскажа толькi ёй, як лавіў карпа, як лавілі яго. Раскажа пра тое, пра што, калі быў бы i здольны, роднай маці не адважыўся б ніколі расказаць, выпяе горлам, вачыма, як напружвалася i заходзілася яго сэрца ад радасці, якім ён быў магутным, калі цягнуў гэтага карпа з вады, пра што гаварылі з ім у тую хвіліну лес, вада, трава, як ён сам быў i лесам, i вадой, i травой. Людка нічога не зразумее з яго гаворкі, яна будзе толькі п'яна смяяцца, поўзаць на жываце ад смеху, ад таго, як ён мыкае, спрабуючы выціснуць з сябе слова, як тое слова муляе яму, перакручвае яго, нібыта ён босы ідзе па вуголлі, як ён піша пальцамі літары i словы, якіх яна не разумее i не хоча разумець, таму што Яўмен для яе ўсё роўна як той безгалосы карп, пра якога ён апавядае. Калі Яўмен бачыць Людку, сэрца яго правальваецца i напінаецца амаль гэтак жа сама, як i ў тое імгненне, кaлi ён выважвае з вады карпа, i гэтак жа сама потым наступае спусташэнне i цішыня. У той цішыні i спустошанасці будзе горка плакаць Людка, цалаваць яго, плакаць i прыгаворваць:

— A міленькі мой, даражэнькі, нямко. Ну чаму ты такі? Адзіны ты ў мяне, добры-ласкавы. Усе іншыя брыдкія, брыдкія... I я брыдкая, паганая. Адзіны ты ў мяне такі...

А ён будзе зацята маўчаць, будзе караць сябе i ганьбіць, ён будзе далека ад Людкі, ад вёскі, ад усяго вясковага жыцця.

Яўмен кружыць, як воўк, які заблытвае свае сляды. Яму прыемна хадзіць па лесе, адчуваць сябе гаспадаром яго. I ён сапраўды гаспадар гэтага лесу, тут яму не існуе ніякіх забаронаў, тут ён чысты i усё навокал чыста. У лесе вясна, у гэтым годзе яна крыху затрымалася. Нават не затрымалася, а неяк замарудзіла. Прыскочыла да часу цяпло, ужо ў лютым сонца пачало злізваць снег на ўзгорках, a ў пачатку сакавіка адкрыліся рэкі, паводка пачалася, прыляцелі птушкі, ажылі лес, поле, неба, пайшла з хвой жывіца. У красавіку ж зноў прыпалі халады. I ціха i сумна стала навокал, сумавала ўсё жывое — як пахавала вясну, птушкі заходзіліся ад холаду-голаду. Hi матылька, ні камарыка, нічога не было ім на язык, усё стаілася i чакала цяпла. Птушкі пакінулі спрадвечнае сваё жытло — лес i падаліся да вады ў надзеі, што там знойдуць корм, вада вышпурне хваляй на бераг што-небудзь спажыўнае, казюрку якую ці дохлую рыбіну, прыгоніць да берага малявак. Прыйшлі да вады ўсе, нават шпакі, салаўі, жаўранкі — птушкі, якія да гэтага баяліся вады, заўсёды цураліся яе. Ужо час быў садзіцца на кубло, класці яйкі. А цяпла не было, лес, неба маўклівыя i пустыя, як шэрым кужалем засланы. I вось толькі ў маі адпусцілі халады i ў адну ноч вылезлі камары i машкарэча, вылецелі матылькі, выпаўзлі чарвякі i жукі, выкінула ліст бяроза. Нечакана i спалохана, у нейкім белым прыступе жыцця зацвілі сады. I зараз буяюць над вёскай i за ваколіцай белыя завеі пялёсткаў — вішні, яблыні, грушы, чаромха. Паволі, але ўжо разгортвае пругкі, як накрухмалены, карункавы ліст папараць, у лесе цвітуць ужо багун i буякі-дурніцы. Ад ix водару ў лагчынах, дзе ціха, куды не заходзіць вецер, дыхаць нечым, аж у галаве звініць. Дурыць галаву багун буякам-дурніцам, здаецца, звініць увушшу i ў абвешанай каляровымі завушніцамі-званочкамі дурніцы. Звоняць, звоняць у гэтыя званы мурашкі, бегаюць, чысцяць ягаднік ад смецця i бруду, каб званамі звінелі сярод лета чысцюткія ягады. Няма куды i ногу паставіць, каб не парушыць штосьці, каб не настуніць на нешта жывое, што гэтым днём абудзілася i набіраецца моцы.