Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

Канцэптуальна большасць паэм, што разглядаюцца ніжэй, маюць шмат агульнага. Так, напрыклад, вызначальнай рысай большасці з іх з’яўляецца малая ступень апавядальнасці (выключэннем – паэмы ў прозе і «Было балота»), сканцэнтраванасць на апісанні ўнутранага стану лірычнага героя, скразная сугестыя і інтэртэкстуальнасць. Можна меркаваць, што ў сярэдзіне 1970-х эксперыменты А. Разанава з формай і зместам ўспрымаліся як паэтычны авангард: дасведчаны чытач бачыў у іх пераемнасць элюараву сюррэалізму, джойсавай «плыні свядомасці», найноўшых здабыткаў еўрапейскай паэзіі (У. Одэна, З. Герберта), былі вядомыя эксперыментатарскія творы У. Дубоўкі і А. Куляшова, В. Хлебнікава і А. Вазнясенскага, Э. Межалайціса і Ю. Марцінкявічуса, Г. Айгі. Сярод жа сучаснікаўсуайчыннікаў у падобным эксперыментальным полі не працаваў ніхто.

«Напоўніўся весткаю позірк, / а слых цішынёю…/ Рукі, / што бралі, усё аддалі, / не ўтрымаўшы, / і аддаюць: / раняць патайна рэчы, / якія сабе мець хочам, / і ўсё, што ні хочам, – раніць» [94, с. 5] – такія ўступныя радкі «Паэмы выніку», якая адкрывае паэтычны зборнік. Гэта свайго роду зачын твора, а дакладней – першай яго часткі. Зачын патрабуе развіцця, якое і адбываецца, хаця з першага погляду можна не заўважыць пэўнай логікі ў сувязі паміж паэтычнымі фразамі ці, карыстаючыся лінгвістычнай тэрміналогіяй, – звышфразавымі адзінствамі (ЗФА) гэтага тэксту. Адразу можа скласціся памылковае ўражанне, нібыта яны існуюць самастойна, без усялякае прывязкі адно да аднаго. Да таго ж, кожнае ЗФА сэнсава незавершанае, быццам бы абарванае, на што ўказвае шматкроп’е, як правіла, – мяжа паміж ЗФА. Для паэмы характэрна свабодная строфіка: асобная фраза можа складацца як з двух радкоў «Поўніцца намі / агонь і каменне...», так і з некалькіх дзесяткаў, колькасць якіх не мае строгай сістэмы. Усё гэта сапраўды набліжае паэму да творчага метаду Д. Джойса, але насамрэч «Паэма выніку» як паводле жанравых складнікаў, так і сутнасна аніяк не можа быць прылічаная да «плыні свядомасці». Нягледзячы на абарванасць і ўяўную алагічнасць сувязяў паміж фразамі, твор уяўляе сабой цэльны паэтычны тэкст з развітай сістэмай вобразаў і скразной думкай. Паспрабуем праілюстраваць гэта на прыкладзе першых трох ЗФА паэмы.