За морам Хвалынскім

— А як глядзеў на цябе малады Юры Ільініч! — успомніў Мацей,— Як на халопа, чамусьці ўзвышанага лесам. Ніяк не прывыкнуць нашы паны да таго, што знатнасць не дае розуму, таленту. Гэта — ад неба. Здаецца, што-што, а неба яны павінны баяцца...

— Нічога — ні неба, ні бога не баяцца яны! — горача ўсклікнуў Тамаш.— Калі я з вучнямі скончыў спяваць i сеў за стол, пані Хруцкая зласліва запытала, што я буду рабіць, як страну голас. На тое я адказаў, што, пакуль не страну i галаву, неяк пракармлюся.

— А ты што маўчыш, Марціне?— запытаўся раптам Сымон Будны.

— А я чамусьці ўспомніў легенду пра Чорную Даму, якая ў нас вельмі папулярная,— адказаў Марцін.

— Не чуў! — з цікавасцю сказаў Будны.

Астатнія голасна загаманілі. Легенду тую ведалі ўсе, але ўгаварылі Марціна расказаць пра яе яшчэ раз.

Цёплая майская ноч з пахам старых ліп i маладых клейкіх лістоў таполі плыла над Нясвіжам, з плёскатам неслася рачулка Уша, уздоўж якой яны ішлі.

I Марцін пачаў расказваць пра тое, што нібыта кароль Сігізмунд Аўгуст, якога мучыла туга па прыгажуні Барбары, прыехаў сюды разам з панам Твардоўскім, чараўніком i чарнакніжнікам.

— Чаму сюды? — перабіў Будны.

I ўсе напярэймы адзін перад адным сталі тлумачыць, што душа чалавечая найчасцей прыходзіць туды, дзе ёй было добра.

— Тады хай бы Барбара ішла ў Вільню — там яна стала каралевай,— зноў не ўтрымаўся ад яхіднай рэплікі Сымон.

I ўсё ж ён з задавальненнем слухаў далейшае: Твардоўскі, трымаючы ў руках чароўнае люстра, на якім быў выразаны нартрэт нябожчыцы, стаў заклікаць Люцыпара, Вельзевула i іншых князёў Цемры адпусціць каралеву. I яна нарэшце з'явілася — акурат такая, як па зваротным баку люстра: у белай сукенцы, з букетам руж у руцэ. I была такою жывою i чароўнай, што кароль забыўся на ўсё: кінуўся да яе i нават ужо схапіў за рукі. Але ў тую ж хвіліну раздаўся выбух, i ўсё зацягнула дымам.

— Нячыстая сіла не любіць, канешне, калі яе мацаюць рукамі, — упаўголаса дадаў Сымон Будны, але Марцін працягваў расказваць.

I на імгненне ўсім здалося, што на ліпавай алеі, дзе яны крочылі, узнікла цёмная постаць жанчыны. Узнікла — i растварылася ўдалечыні.

Марцін змоўк. Запанавала цішыня. I толькі Сымон, відаць, не паддаўся элегічнаму настрою. Востры, цвярозы яго розум нібы рассякаў, прэпарыраваў рэчы навокал.

— Калі яна была ў белым, то чаму ж стала прыходзіць нанова ўжо толькі ў чорным? — зноў запытаўся ён, але на гэты раз ніхто не адказаў.

A Марцін сказаў сабе, што ён цяпер абавязкова паедзе ў Вільню, каб дазнацца што пра Еўку. Адначасна зойдзе ў архіў старадаўніх актаў — там наладзіў добрыя сувязі Сымон Будны. Ды хутка павінны перавезці ў Нясвіж вялікакняжацкі архіў — дамогся такога гонару Радзівіл даўно, але пакуль не прыстасаваны драўляны замак для гэтакай каштоўнасці. Трэба, канешне, самім разбірацца ў тых хітрых путах, якімі аблытваюць Княства, даказваючы, што нібыта ў самой Крэўскай уніі былі закладзены прынізлівыя ўмовы, на аснове якіх Ягайла стаў каралём. Але ж яшчэ не ўсімі забыта, што шлюб той ратаваў ад крыжакоў i Польшчу. Што ж такога незвычайна заманлівага было ў тым шлюбе для Ягайлы, дзеля чаго ён паставіў бы магутную дзяржаву залежным ад другой дзяржавы васалам?