За морам Хвалынскім

Марцін слухаў з заміраннем сэрца. Так, чалавек адрозніваецца ад быдла тым, што мае бессмяротную душу. А яго запрагаюць у цяжкі воз i б'юць пугай ці бізуном, i прыму шаюць везці той воз. I так цягне ён той воз да самай сморці, так i не зразумеўшы, для чаго прыйшоў на зямлю...

Яму хацелася гаварыць i гаварыць з Будным. Але саромеўся запрасіць міністра ў свой сціплы дом з простай мэбляй, што засталася яшчэ ад дзеда. У хаце няма дываноў, якімі засцелены ў вялікім доме Кавячынскіх ледзь не кожны куток, ёсць толькі тканыя посцілкі дый загкнутыя за бэльку травы, што засталіся пасля Сёмухі. Але сам Будны выдзеліў яго i, прапанаваўшы яшчэ адну прагулку на Нясвіжы, зайшоў у дом да маладога настаўніка. Толькі тады Марцін паказаў яму запісы, доўга i горача тлумачыў, што i як хацеў бы напісаць.

— Давай, браце,— Будны доўга праглядаў запісы, любоўна перабіраў паперыны.— Зямлі нашай патрэбны такія людзі, як ты. А ix, хто дбае аб народзе, а не аб набітым трыбуху, мала, ой, як мала! I трэба ісці не толькі ў народ. Трэба, каб i высакародныя вяльможы дапамагалі. Ix продкі рабілі ўступку за ўступкай, а цяпер справа аб самым галоўным — аб лесе народа. Яшчэ трохі, i ён знікне, растворыцца, як растварыліся сярод немцаў прусы, як зніклі яцвігі. A ці ж літвіны — беларусцы — не народ?!

Марцін пасля таго як праводзіў Сымона, доўга сядзеў у пакоі, не запальваючы святла. Усхадзілася непагадзь, дужы вецер са свістам гнаў па дарозе леташняе лісце, па краі неба клубіліся густа-чорныя хмары, абяцаючы не то дождж, не то позні снег, краёчкі ix адсвечвалі злавесным жоўтым колерам. Паспешліва грукаталі па брукаванцы колы сялянскіх вазоў i фурманак шляхты; заканчваўся дзень, i на плошчы зачыняліся невысокія каменныя крамы, a гадзіннік на ратушы працягла адзвінеў дзевяць гадзін вечара. Было відаць, як зачыняліся брамы, як на складзе грабара насупраць работнік доўга тузаў вялікі, у далонь, ключ, стараючыся закрыць замок. Бязладныя думкі Марціна былі аб тым, што Сымон, развітваючыся, неяк мімаходзь запытаўся, чаму ён дасюль не завёў гаспадыню, і, не пачуўшы адказу, змоўк.

Агромністыя ліпы каля дома бязладна рыпелі, i ад таго пачуццё няўтульнасці было асабліва моцным. Тады ж Марцін цвёрда вырашыў паехаць у Вільню, як толькі скончацца заняткі, i там шукаць сляды Еўкі. Можа, яшчэ ўдасца сустрэцца там з кімсьці, хто ведаў Скарыну, паглядзець кнігі, пра якія пакуль толькі чулі ў Нясвіжы, але ніколі не трымалі ix у руках. І, пастараўшыся развеяць цяжкія прадчуванні, ён лёг снаць больш акрыленым, ускалыханы надзеямі дружыць i ездзіць да Буднага, i ўзнёс ціхую хвалу ўсім нябесным сілам за тое, што гэты незвычайны чалавек будзе жыць так недалёка і, значыць, можна будзе бачыцца з ім цяпер часта...

Адкрыццё друкарні ў Нясвіжы ўшанаваў сваёй прысутнасцю сам пан Мікалай Радзівіл Чорны.