Доўгая дарога дадому

Усе ранейшыя аповесьцi (да «Знаку бяды» ўключна) зазнавалi немалыя праблемы з друкаваньнем. Пра палiтычную стэрыльнасьць твораў дбаў ня толькi рэдактарат, ня толькi цэнзура, але i КДБ. Нават у часы Гарбачова таксама. Былы на той час прэс-аташэ генсека Андрэй Грачоў у сваёй кнiзе «М. С. Гарбачоў» пiша: «Адказваючы на паседжаньнi Палiтбюро В. Чэбрыкаву (тагачасны кiраўнiк КДБ СССР. — В. Б.), якi пярэчыў супраць публiкацыi аповесьцi Васiля Быкава „Знак бяды“, пiльна ўгледзеўшы ў ёй „падкоп пад калектывiзацыю“, Гарбачоў шумеў: „Так, перакосы будуць. Усё сплыве ў патоку, якi ўтворыцца. Будуць i пена, i сьмецьце, але ўсё тое знак вясны, абнаўленьня, спадарожнiкi дэмакратызацыi. А яе махавiк трэба раскручваць, ня трэба баяцца…“». Такiм чынам, мая аповесьць для кiраўнiка КДБ была «знакам бяды», а для Гарбачова — усё ж «знакам вясны». Здаецца, аднак, памылiлiся абодва.

У часопiс «Дружба народов», куды я аддаў уласнаручна зроблены пераклад, тэрмiнова паклiкалi аўтара. Рэдактар Сяргей Барузьдзiн выказаў агульныя прэтэнзii, але дэталiзаваць iх ня стаў — дужа сьпяшаўся на нейкую нараду (вядома ж, у ЦК). Сказаў, што астатняе давядзе намесьнiк Леанiд Тэракапян. Тэракапян даводзiў ня надта катэгарычна, затое падрабязна i доказна. (Ну, канешне, былi перагiбы, парушэньнi, але калектывiзацыя была патрэбная, бо раздробленая прыватнаўласьнiцкая сельская гаспадарка ня здольна была… і г. д.) Што-нiшто давялося закрэсьлiць, апусьцiць цi замянiць на банальнасьцi. Але я ўжо ведаў, што калi на першым этапе рэдагаваньня ў чымнебудзь саступiш (во тут усяго тры-чатыры месцы), дык у наступным тых месцаў будзе ўжо пяць-восем, а затым i дзесяць — пятнаццаць. Калi ў Галоўлiце. Увогуле так яно ў мяне i атрымалася. Каб канчаткова ўсё падчысьцiць, з рэдакцыi ў Менск быў камандзiраваны вопытны лiтаратурны праўшчык, зь якiм мы чысьцiлi аповесьць у чатыры рукi. Мелася на ўвазе праўка стылю, хаця да стылю справы было меней за ўсё — чапляла палiтыка. Прытым палiтыка мiнулага дня, нават мiнулых дзесяцiгодзьдзяў, якая ўпарта не хацела сыходзiць з жыцьця. А што, калi твор назваць раманам? — прыйшла мне ў галаву недарэчная думка, на якую мой праўшчык адказаў проста: «Тады зь iм прыйдзецца вазiцца ўдвая болей, бо iншы жанр». Такое было афiцыйна-навуковае вызначэньне жанру, i я падумаў: хай ён ужо застаецца ў жанры аповесьцi.

А ў выдавецтве «Молодая гвардия», дзе яго мелiся выдаць асобнаю кнiжкай, атрымалася i яшчэ горш. Ужо добра вычышчаную за папярэднiя публiкацыi аповесьць раптам завярнуў Галоўлiт. Мяркуючы па ўсiм, сакрэт таго палягаў у тым, што Галоўлiтам стаў курыраваць мой стары «сябра» Уладзiмір Сеўрук, якi з кожным годам усё набываў вагу ў апараце ЦК. Вiдаць, зь ягонай падачы аповесьць трапiла на стол да «второго лица в государстве», якiм тады стаў сакратар ЦК Лiгачоў. Як вядома, новая мятла заўжды мяце чыста, у дадзеным выпадку разам зь сельскай гаспадаркай падмятала i лiтаратуру. У выдавецтве ўсчаўся скандал, загадчыцу аддзелу Зою Яхантаву накiравалi ў Менск — уламваць аўтара. Добрая гэта жанчына прыехала на Танкавую i распавяла пра сваю праблему. Увогуле трэба было няшмат: «Снять вот здесь, здесь и здесь. А также, если можно, отсюда и досюда» i г. д. Я шчыра хацеў дапамагчы ўвогуле слаўнай жанчыне (якой да таго ж хутка на пэнсiю), бо ведама ж, што кожны рэдактар — той жа сапёр. Аднойчы памылiўся, i ўсё прапала. Я крэсьлiў, выкiдваў, але лёгiка твору пратэставала, даводзiлася аднаўляць, мы спрачалiся. У рэшце рэшт вытруцiлi надта канфлiктную сцэну раскулачваньня, яшчэ нешта. Цэнзары, канешне, выдатна адчувалi, дзе быў «знак бяды», i дужа iмкнулiся, каб таго ня сьцямiў чытач. Каб усё схаваць у строга засакрэчаных фондах, выкрасьлiўшы з лiтаратуры. Але не ў iх моцы было выкрэсьлiць тое з жыцьця, бо, як казалi антычныя грэкi, — нават багi ня могуць перайначыць былое. Былое вышэй за жывое, яно ўжо непадуладнае нiкому.