За морам Хвалынскім

— Што ж, — Еўка ўпершыню паглядзела бяссоннымі, абведзенымі сінечай вачмі на бацьку адкрыта,— застаецца чакаць.

— Маёй смерці? — шалёна глянуў пан Касцевіч.— Чакай. Але пры мне — ніколі!

У тыя ж дні ў Варшаву прыехаў кароль Сігізмунд Аўгуст.

Прыехаў заклапочаны, бо ехаў з Літвы да Петрыкава на сейм. Яшчэ з часоў каралевіча Казіміра ўсё набірала i набірала сілу шляхта, але цяпер, калі дзяржаву раздзіралі разнагалоссі, паны рада Княства адкрыта гаварылі аб жаданні нарзшце набыць самастойнасць. Справа Гальшкі Астрожскай таксама была знакам, як захоча вырашаць кароль складаныя супярэчнасці ў Кароне.

Але цяпер Сігізмунд Аўгуст быў настроены іначай, чымся год назад. Адпадзенне Княства, якое за год набыло выразныя рысы мажлівасці, значыла для яго страту. Выбар — альбо-альбо — паўставаў перад ім з грознай сілай. Патрэбны былі рашучыя меры, каб спыніць гэтае раздзіранне дзяржавы, стрьшаць паноў раду i зноў прывесці ix да наслушэнства. Цяпер замужжа Гальшкі павінна было паказаць усім, што ад гэтага часу не будзе больш вялікай розніцы паміж межамі Польшчы i Княства, i таму ён вырашыў, што мужам Гальшкі стане Лукаш, граф з Горкі. Братоў Андрэя i Лукаша ён любіў, спадзяваўся, што яны аддзячаць яму той жа прыязнасцю i падтрымкай. Ваяводам Лукаш стаў пасля таго, як Ян Касцялецкі, родзіч княгіні Беаты, пайшоў у біскупы. Думалася, што гэта сцішыць Беату.

Дзеля таго па загаду Сігізмунда Аўгуста прыехаў Лукаш з родзічам сваім, Андрэем Чарнкоўскім, біскупам Пазнанскім. Тады ж Чарнкоўскі пайшоў у пакоі каралевы-маці i перадаў княгіні Іллёвай жаданне караля. Княгіня Беата задумалася было, але старая каралева заўважыла ca здзекам:

— Мой сын нарэшце дабраўся да вашых скарбаў, твая мосць, i цяпер ужо амаль збройне выдае замуж дачку!

Беата ведала, што старая гаспадарыня гаворыць гэта дзеля сваркі, з хітрыкамі. I ўсё ж яна ўважліва слухала ўсё, што, шыбуючы туды i сюды па драўлянай, гладка выструганай i воскам нацёртай падлозе, казала каралева. А тая паступова ўзбуджалася гак, што на старых яе, амаль ужо незаўважных грудзях трымцеў адамашак, а коленская курыльніца, зробленая ў выглядзе вастраверхага замка, з трубаў якой курыўся пахкі дымок, падскоквала на высокім буфеце.

— Ты ж даўно сядзіш на ўдовіным стольцы! — казала каралева.— I не дзіця неразумнае, каб цябе страфаваці — адчытваць, прабіраць. Нават стрый Канстанцін — усяго толькі дарадца!

I Беата, якая гатова была ўступіць каралеўскаму жаданню, адмовілася прызнаць кандыдатуру Лукаша. Яна загадала перадаць каралю, што сама знойдзе мужа для дачкі. Біскуп доўга ўгаворваў яе — ало дарма. Каралева Бона шпіліла яго словамі дзёрзкімі i насмешлівымі.

Сігізмунд, якому біскуп, блытаючыся i стараючыся змякчыць адмову, перадаў яе, пачырванеў амаль пад колер яго шарлатнага — пурпуровага — каптана. Пасля з усяе сілы стукнуў кулаком па дубовым стале, за якім палуднаваў, ажно пасыпаліся цыновыя i сярэбраныя місы, упаў i раскалоўся келіх з тоўсгага ўзорыстага шкла.

— Не будзе так, як ім хочацца! Каб бабы кіравалі каралеўствам!