Доўгая дарога дадому
- Автор: Быков Василь Владимирович
- Год: 2004
- Язык: белорусский
- Год: Кніга
- ISBN: 985-6605-13-Х
- Жанр: Биографии и мемуары
Электронная книга - «Доўгая дарога дадому». Краткое содержание книги:
Недзе пад канец 70-х гадоў Камiтэт па прэмiях прысудзiў мне Дзяржаўную прэмiю СССР за аповесьцi «Абелiск» i «Дажыць да сьвiтаньня». Пасьля перажытага ў лiтаратуры тая прэмiя неяк ня надта ўзрушыла, хаця, вядома, я стаўся абнадзеены — можа, цяпер адчэпяцца? Вядома, я не разьлiчваў, што ўжо цяпер мне будзе дазволена пiсаць усё i так, як я захачу, ды ўсё ж… Праўда, Адамовiч з ягоным сарказмам сказаў, што цяпер сам не захочаш дражнiць гусака, будзеш памяркоўней, бо прайшоў вывучку. Можа, i так. Як заўжды ў такiх выпадках, прэмiя парадавала сяброў, але i прыбавiла зайздросьнiкаў — таксама зь лiку сяброў. А зайздрасьць (хвароба чырвоных вачэй пакiтайску) — дужа кепская рэч, якая валодае нейкай д’ябальскай сiлай. У тым я добра пераканаўся за свой лiтаратурны век. Ды й памятаю, як у дзяцiнстве мама дужа баялася суроку, кепскага вока — зусiм як у Кiтаi…
Уручалi прэмiю ў Крамлi, пасьля там жа абмывалi — тузiн сьвежых ляўрэатаў ад лiтаратуры i мастацтва. Галоўным гаспадаром мерапрыемства быў наш зямляк Шаура, якi даволi холадна павiншаваў мяне — бы аб’явiў вымову. Але тое мяне ня дужа ўражвала — болей запомнiлася добразычлiвая ўвага сяброў у Маскве i Менску. Тады ж цi крыху раней адпалi некаторыя з выдавецкiх праблемаў — у Менску заплянавалi i выдалi чатырохтомны збор твораў, хаця i не ўключылi ў яго «адыёзныя» аповесьцi — «Мёртвым не балiць» i «Круглянскi мост». Мусiць, каб ня надта фанабэрыўся свежасьпечаны ляўрэат.
У Менску ў тыя гады я бываў часта — то прыязджаючы на якiя мерапрыемствы Саюза пiсьменьнiкаў, то ў рэдакцыi па выдавецкiх справах. А то — вяртаючыся з Масквы. Калi да гарадзенскага цягнiка заставаўся нейкi час, забягаў на вулiцу Энгельса ў цесны дамок СП, дзе сядзеў Толя Вярцiнскi. Ля яго заўжды можна было збавiць час у кампанii Макаля, Гамолкi цi яшчэ каго зь менскiх лiтаратараў. Там было шумна i часта весела. Але каб пагаварыць пра справы, умоў там не было. Пра справы i штосьцi сур’ёзнае звычайна размаўляў зь Hiлам Гiлевiчам, калi ён ня быў на лекцыях ва ўнiвэрсытэце. Нiл, апроч таго, быў ня супроць прыняць чарку, гаворка зь iм была цiкавая i сур’ёзная — пра жыцьцё, лiтаратуру i найбольш — пра мову.
Нацыянальная мова беларусаў, як i сто год таму, зьняважлiва тапталася на ўсiх узроўнях, выцясьнялася расейскай, хаця афiцыйна тое не прызнавалася. Афiцыйна, наадварот — улады трубiлi пра яе росквiт, што давала памылковую падставу думаць пра нейкi недагляд, якi можна выправiць. Нiл, як чалавек эмацыйны, балюча перажываў той моўны стан. Ва ўнiвэрсытэце з дапамогай студэнтаў ён без супынку зьбiраў i накоплiваў фальклёр, якi выдаваў кнiжкамi — адну за адной. Ды фальклёр мала каго цiкавiў. Школьнiцтва на беларускай мове пакрысе марнела, ужо трэба было паезьдзiць па раёнах, каб знайсьцi цалкам беларускую школу (як, прыкладам, у Гудзевiчах на Гарадзеншчыне). У Менску не засталося нiводнай. А без авалоданьня беларускай мовай маладымi пакаленьнямi рабiлася марнай уся беларуская культура. Мы гаварылi, што пры гэткiх тэмпах русыфiкацыi празь якiх 20–30 год беларускую кнiжку ня будзе каму i прачытаць. А мы ж шчыруем менавiта над кнiжкай, як шчыравалi нашыя шматпакутныя клясыкi. Цi ня марным стане ўсё тое шчыраваньне? Кажуць, Якуб Колас памёр над лiстом у ЦК наконт уцiску беларускай мовы. Што з таго часу зьмянiлася?
Камунiстычная партыя ўпарта трымаецца сваёй рускамоўнасьцi, усё партыйнае кiраўнiцтва зь верху да нiзу працуе толькi на расейскай мове. Па-беларуску выступае адзiн мiнiстр фiнансаў Шацiла, якому, аднак, хутка на пэнсiю. I тут самае крыўднае, што нашу нацыянальную праблему ня хочуць разумець нашы расейскiя калегi нават самай дэмакратычнай скiраванасьцi. Апроч хiба Валянцiна Аскоцкага ды Лазара Лазарава, зь якiмi давялося гаварыць пра тое, нiхто iншы ня выказаў нават цiкавасьцi да лёсу нашае мовы. Ну i што, кажуць, пяройдзеце на расейскую. Што, расейская горшая? — Не, кажу, нават лепшая. Але… Што а л е, ужо не было ахвоты тлумачыць. Тагачаснае кiраўнiцтва СП у асобах Броўкi, Шамякiна, Танка было нiбы спаралiзаванае моўнай праблемай i баялася нават загаварыць пра яе. I ня дзiва. Шамякiн шмат год быў старшынёй Вярхоўнага Савету, гэта пры iм адбывалася галасаваньне аб выкрэсьлiваньнi з канстытуцыi БССР артыкулу пра дзяржаўнасьць беларускай мовы. А другi раз прыкладна тое ж сталася пры старшынстве акадэмiка Навуменкi. (Усе тыя факты зьнiшчэньня беларускай мовы на ўзроўнi вярхоўнай улады падрабязна выкладзены ў працы Анатоля Белага. Ня ведаю, аднак, цi была яна надрукаваная, бо пра яе аўтара пусьцiлi чутку, быццам ён — агент КДБ i ўсе яго захады — правакацыйныя.) Тое ж кiраўнiцтва СП не знайшло адвагi iнiцыяваць перад урадам перанос у Менск парэштак Максiма Багдановiча зь Ялцiнскiх могiлак, дзе iм пагражала руйнаваньне. Баялiся праявы нацыяналiзму, як самага страшнага злачынства, за якое ў 30-я гады атрымлiвалi кулю ў патылiцу? Наўрад. Болей дбалi, каб не адлучылi ад карыта, да якога прыладзiлiся за адносна лiбэральныя гады, што наступiлi пасьля Цанавы. Мабыць, таму адно праўдзiвае выступленьне Уладзiмера Дамашэвiча наконт беларускай мовы ледзьве ня скончылася для яго кепска. Пасьля Шамякiн казаў: насiлу ўратавалi — во якiя яны былi добрыя. Далi Дамашэвiчу хадзiць на волi. Можа, тое, аднак, i праўда: у нас не саджалi, як на Украiне, у нас не было i дысыдэнтаў. Падобна, намер зрабiць iх зь некаторых гродзенцаў ня ўдаўся, не хапiла прафэсiяналiзму цi што? А можа, мяняўся час, палiтычны вецер зьмянiў накiрунак, можна было расслабiцца?