Доўгая дарога дадому

У Беларусi таксама былi такiя настаўнiкi, хоць пра iх мала ведалi, прапаганда пра iх маўчала. Бальшавiкi не прызнавалi высiлкаў нацыянальнага настаўнiцтва ў справе школьнiцтва на акупаванай тэрыторыi. Настаўнiкi, якiя на той час вучылi дзяцей, не давалi зьдзiчэць цэламу пакаленьню, лiчылiся калябарантамi, i пасьля вайны нярэдка з вучнямi апыналiся ў Пячорлагу. Беларускi настаўнiк Барыс Кiт за сваё самаадданае школьнiцтва сядзеў у Лукiшках пры польскiх уладах, у Вiлейскiм цэнтрале СД — пры немцах. Каб не апынуцца ў савецкiм лягеры пасьля вайны, змушаны быў эмiграваць на Захад. I ўсё таму, што ў гады юнацтва прыняў поклiк вучыць дзяцей дабру i справядлiвасьцi i не адцураўся ад беларушчыны. Вельмi гэта важная i небясьпечная справа — беларускае настаўнiцтва. Калi, канешне, быць ёй верным, не ператварыцца ў «прывадны рамень» бальшавiцкай палiтыкi, як гэта мы назiралi ўсе гады савецкай улады.

«Абелiск» напiсаўся лёгка, як прынята казаць — на адным дыханьнi. Надрукаваўся ў Менску260 таксама безь вялiкiх стратаў. Можна было перакладаць на расейскую мову, з чым, аднак, я марудзiў. Самому дужа не хацелася, думаў знайсьцi лепшага за сябе перакладчыка.

Неяк пад той час давялося пазнаёмiцца з расейскiм паэтам, пяхотным разьведчыкам Рыгорам Куранёвым, якi надрукаваў цiкавую паэму «Рака Палата» — пра баi на Полаччыне. Ён быў прыязны, кампанейскi хлопец, меў добрую жонку Галю i сынка Сашку, i я, калi бываў у Маскве, здаралася, бавiў час у яго гасьцiннай сямейцы. Галя, будучы выдавецкiм работнiкам, узялася перакласьцi гэтую невялiчкую аповесьць. «Новый мир» хутка яе надрукаваў, — праўда, ужо пры новым рэдактары. Гэтую аповесьць я прысьвяцiў памяцi маладога настаўнiка зь Мядзельшчыны Мiколы Пашкевiча. То быў выдатны настаўнiк — энтузiяст беларушчыны, бясконца захоплены лiтаратурай. Неяк мы ехалi на Нарач у госьцi да старога Мiхася Лынькова, прозу якога Мiкола дужа любiў. Месца ў машыне для яго не было, дык Мiкола папрасiўся ў багажнiк, дзе, скорчыўшыся, ехаў добрых паўсотню кiлямэтраў i казаў: «Як жа я яго не пабачу, ён жа такi старэнькi…». Тады ён пабачыў Мiхася Цiханавiча, а праз паўгоду нечакана i памёр — раней за свайго кумiра. Памятаю, вычытваў навамiраўскую вёрстку ў скверыку блiз Путнiкаўскага завулку i адначасна чытаў машынапiсны тэкст «В круге первом» Аляксандра Салжанiцына, якi мне да вечара далi ў «Новом мире». Салжанiцын тады быў адкрыцьцём для лiтаратуры, але пасьля «Аднаго дня Iвана Дзянiсавiча» яго не друкавалi. Твардоўскi прабiваў гэты раман у ЦК, аднак бяз посьпеху. У маёй валiзцы ляжала i яшчэ адна кнiжка таго ж аўтара «Ленiн у Цюрыху», якую мне даў Куранёў. Гэтую я вёз дадому — у Менск i Горадню, дзе яе прачыталi дзясяткi маiх сяброў ды iхнiх знаёмых. На «Абелiск», як ён быў надрукаваны, добрую рэцэнзiю зьмясьцiў у «Комсомольской правде» Рыгор Бакланаў, ацэнка якога для мяне заўжды была важная. Таксама як i нашага агульнага сябра Лазара Лазарава.