Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

І падобны ж прыём далей: «Агні / дажджы / і здані». У скарыстанні лесвічных пераносаў разам з няроўным рытмам А. Разанаў, відавочна, сугучны паэтыцы «грымеўшых» у тыя часы А. Вазнясенскага і Я. Еўтушэнкі. Сярод беларускіх паэтаў найбольш блізкімі А. Разанаву таго часу ўяўляюцца Рыгор Барадулін (зборнік «Лінія перамены дат», 1969 г.), Мікола Купрэеў (зборнік «Непазбежнасць» 1967 г. [60]) і Алесь Наўроцкі (зборнік «Гарачы снег» 1968 г. [77]), а таксама рускі паэт Юрый Кузняцоў.

Такім чынам, эксперыментатарства ў вершы не мае наўпроставага дачынення да словатворчасці. Але слова вымаўлена. Нездарма лірычны герой прылічае сябе да ліку тых самых эксперыментатараў, што «вызваляюць святло», і таму асобныя радкі верша ўспрымаюцца надзвычай алегарычна: «Загінем – не загінем, / бадай, не ў гэтым сэнс…/ Работу, / што пакінем, / наступны данясе» [92, с. 10]. У гэтым звароце да наступнікаў (яшчэ адна тыпова разанаўская рыса) можна заўважыць і намёк на пэўную творчую абмежаванасць, звязанасць рук, – маўляў, мы толькі выпрабоўваем на трываласць сцены (каноны традыцыйнай паэтыкі), пракладаем шлях для наступных пакаленняў.

У рэцэнзіі на кнігу «Назаўжды» Паўла Марціновіча «Слова ў пошуку» – яшчэ адзін штрых да разумення кантэксту – ад імя меркаванага чытача даводзіцца, што верш «Эксперымент» «не пераконвае», а вышэйпрацытаваная страфа ўспрымаецца літаральна і каментуецца наступным чынам: «Няўжо і сапраўды пытанне – жыць ці загінуць? – не мае для паэта ніякага сэнсу? Ці зразумелі б мы тады карэнні нашай самаахвярнасці і яе веліч?» [74, с. 166]. Вядома, слова крытыка, якое ў цяперашні час дэвальвуецца (як і слова паэта), на той час важыла шмат. «Кампетэнтны» крытык разам з арміяй рэдактараў і «худсаветаў» вызначаў вартасць і прыдатнасць да друку таго ці іншага літаратурнага твора. Крытык мусіў вышукваць хібы, даваць парады аўтару, асабліва пачаткоўцу. Сам жа факт з’яўлення рэцэнзіі ў «Маладосці» азначаў калі не прызнанне, то свайго роду афіцыйную індульгенцыю для яе, у нашым выпадку амаль апальнага, аўтара.

Але вернемся да тэксту. Для фізіка эксперымент каштоўны сам па сабе, незалежна ад выніка. Адмоўны вынік – таксама вынік, крок наперад. Значэнне мае сам працэс, шлях. А для «лірыка»? Вядома ж, таксама! Паэт пакуль толькі адкрывае далягляды, намацвае свой шлях, не будучы яшчэ пэўным у яго слушнасці. Але ўжо ёсць галоўнае – унутраны стрыжань, разуменне важкасці сваёй працы («работу, што пакінем, наступны данясе»). Выдыхнуўшы «Жыве эксперымент!», Разанаў выпраўляецца ў шлях, ад пачатку нацэлены на адкрыццё, якое адбываецца як у галіне развіцця рытміка-інтанацыйнай сістэмы, гэтак і ў пашырэнні кола праблематыкі, скіраванасці да новага, інтуітыўна-метафізічнага асэнсавання рэчаіснасці.