Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй

Калі працягваць гаворку пра вялікіх настаўнікаў, то відавочны таксама і ўплыў паэтыкі М. Цвятаевай на сілаба-танічную творчасць А. Разанава. Параўнаем рытмічны малюнак двух вышэйразгледжаных вершаў з страфой цвятаеўскай «Поэмы воздуха»: «Полная естественность. / Свойственность. Застой. / Лестница, как лестница, / Час, как час (ночной). / Вдоль стены распластанность / Чья-то. Одышав / Садом, кто-то явственно / Уступал мне шаг...» [132, с. 576]. І тут, і там, карыстаючыся вызначэннем Ус. Раждзественскага адносна паэтыкі М. Цвятаевай, «на аснове звычайных метрычных схем узнікаюць самыя нечаканыя, часам не змяшчальныя ў рамках традыцыйнай строфікі рытмічныя пабудовы[...] фармальна[...] гэта думка і пачуццё, падхопленыя і падтрыманыя імклівымі мадуляцыямі рытму» [132, с. 19]. То бок змест і форма гарманічна ўзаемадапаўняюць адно другое. Пры гэтым, праз рытмавую пункцірнасць, у разанаўскім вершы пакідаецца прастора для пэўнай імправізацыйнасці: аўтар увесьчасна імкнецца да таго, каб абнечаканіць чытача кактэйлямі сэнсаў ды алюзій.

Трэба разумець, пачатковая назва «Адрачэнне» мела на ўвазе яшчэ і пэўны від аскезы – адыход ад «мірскога», бытавога-меркантыльнага, ад задавальнення матэрыяльным – дзеля барацьбы («ты бітва – не спакой»), сцверджання ўласных поглядаў (давесці якія магчымым было хіба што праз алегарычны гістарызм – зварот да іншых часу і краіны). І ўсё ж Кампанела – прадстаўнік Адраджэння, эпохі аптымізму. І таму ў заключнай страфе верша мігціць вера ў тое, што панаванне цемрашальства і яго паслугачоў зменіцца лепшым: «Праз ноч, злачынствы, голад, / праз дым, што узнялі, / заззяе дзіўны горад, / магчымы на зямлі» [92, с. 41]. Дарэчы, падобны матыў, вобраз чаканага горада – «горада, што выплыў з людской надзеі» – праз дзесятак гадоў сустрэнем пры разглядзе версэтаў А. Разанава са зборніка «Вастрыё стралы».

Вышэй былі зафіксаваны далёка не ўсе выпадкі рэдактарскіх скарачэнняў вершаў «Адраджэння», а найперш тыя, якія не былі разгледжаны ў артыкуле А. Вярцінскага. Гэта дазваляе, акрамя ўласна тэксталагічнага даследавання, паказаць узровень культуры творчасці, адносіны да інтэлектуальнай уласнасці, тыя ўмовы, у якіх і, магчыма, насуперак якім, нараджалася зорка паэта. Як адзначалася, асобныя творы, якія па часе напісання мусілі ўвайсці ў кнігу 1970 г., з’явіліся ў наступным зборніку «Назаўжды» (1974). Акрамя вершаў, створаных у сярэдзіне 1960-х («Адкрыццё», «Эксперымент», «Шчасце»), назавем балады 1969 г. – «Балада прыкметы», «Нявыказаная балада», «Балада цікаўнасці», «Роспачная балада», верш «Прамільгнуўшае», якія выводзяць паэтыку А. Разанава на якасна новы жанрава-тэматычна ўзровень.

Перад тым, як прыступіць да разгляду твораў зборніка «Назаўжды», з мэтай ілюстрацыі паэталагічных кантэкстаў, паказальным будзе супаставіць два крытычныя выказванні – з рэцэнзіі Фёдара Яфімава «Радуюся таленту» і з эсэ Ігара Бабкова «Алесь Разанаў: заўвагі на палях затоенага сэнсу». Вось словы Ф. Яфімава з першай (у цэлым досыць станоўчай) рэцэнзіі на кнігу «Адраджэнне»: «Верш Разанава традыцыйны, гарманічны і музычны, у ім няма не выкліканых неабходнасцю пераносаў рытмічных фраз, спатыканняў на націску. Галоўная яго вартасць – натуральнасць. Пераважае «стары, добры» ямб, але ў гэтым старым нашым знаёмым выразна гучыць свая інтанацыя[...]. І яшчэ адна асаблівасць: у вершах Разанава вельмі мала параўнанняў, метафар, усяго таго, што на паэтычным жаргоне называецца знаходкамі...» [140, с. 143 – 144].