Wydziedziczeni [The Dispossessed - pl]

Wieczorem trzeciego dnia usiadł dla odmiany na marmurowej ławeczce przy kominku — tej samej, na której siedział pierwszej nocy po wejściu do tej uroczej, więziennej celi i na której zwykł siadywać, kiedy przyjmował gości. W tej chwili nie miał gości.

Myślał o Saio Pae.

Jak wszyscy żądni władzy ludzie, Pae był zaskakująco krótkowzroczny. Jego umysł skażony był jakąś banalnością, lichością; brakowało mu głębi, siły, wyobraźni. Był to instrument w gruncie rzeczy prymitywny. Miał jednak rzeczywiste możliwości, które — acz zdeformowane — nie zanikły. Pae był nadzwyczaj zdolnym fizykiem. A raczej, ściślej rzecz ujmując, miał nadzwyczajne zdolności do fizyki. Nie stworzył niczego oryginalnego, ale jego oportunizm i wyczucie korzyści kierowały go zawsze ku najbardziej obiecującym dziedzinom. Wiedział, podobnie jak Szevek, w którym miejscu zabierać się do pracy, i Szevek tę jego cechę szanował, podobnie jak cenił ją u siebie, nader to bowiem ważna zaleta naukowca. To właśnie Pae przyniósł mu tłumaczoną z terrańskiego książkę zawierającą wybór tekstów na temat teorii względności, która to idea coraz częściej zaprzątała mu ostatnio myśli. Czy to możliwe, że przyjechał na Urras jedynie po to, by spotkać Saio Pae, swojego wroga? Że przybył tu, aby go poznać, bo przeczuwał, że od wroga może otrzymać to, czego nie dostanie od swoich braci i przyjaciół, to, czego żaden Anarresyjczyk dać mu nie mógł: wiedzy o nieznanym, obcym, nowin…?

Przestał myśleć o Pae. Zamyślił się nad ową książką. Nie potrafił sobie jasno przedstawić, co też w tej publikacji wydało mu się tak stymulujące. Ostatecznie, większość zawartych w niej rozważań fizycznych była przestarzała, metody — toporne, postawa zaś cudzoziemców miejscami nie do przyjęcia. Terranie byli intelektualnymi imperialistami, zazdrosnymi budowniczymi murów. Nawet Ainsetain, ojciec tej teorii, czuł się w obowiązku ostrzec, że jego fizyka stosuje się wyłącznie do zjawisk fizykalnych i nie powinna być odnoszona do metafizyki, filozofii czy etyki. Co, z grubsza biorąc, było oczywiście prawdą; wszak posługiwał się liczbą, tym mostem spinającym racjonalne z postrzeganym, psyche z materią, „Liczbą Bezsporną”, jak ją nazywali starożytni założyciele Nauki Szlachetnej. Posługiwać się matematyką w tym sensie znaczyło stosować tryb, który poprzedza i prowadzi do wszystkich pozostałych trybów. Ainsetain miał tego świadomość; z ujmującą ostrożnością wyznawał, że wierzy, iż jego fizyka naprawdę opisuje świat.

Obcość i bliskość — Szevek w każdym drgnieniu terrańskiej myśli odnajdywał to połączenie, nie przestawało go ono fascynować. I budzić sympatii, przecież Ainsetain również szukał jednolitej teorii pola. Wyjaśniwszy siłę grawitacji jako funkcję geometrii czasoprzestrzeni, usiłował objąć tą syntezą również siły elektromagnetyczne. Nie udało mu się to. Już za życia Ainsetaina — i na wiele dekad po jego śmierci — fizycy terrańscy odwrócili się od jego wysiłków i porażek, tropiąc niezwykłe niespójności teorii kwantowej, z jej szerokimi technologicznymi zastosowaniami, aż skupili się na koniec tak całkowicie na trybie technologicznym, że wpadli w ślepy zaułek — katastrofalny upadek wyobraźni. Ich intuicja była wszakże trafna: na etapie, na którym się znajdowali, postęp obiecywała nieoznaczoność, co stary Ainsetain odrzucał. Odrzucał zaś, na dłuższą metę, również nie bez racji. Zabrakło mu tylko narzędzi, by dowieść swego stanowiska — zmiennych Saeby oraz teorii nieskończonej prędkości i złożonej przyczyny. Postulowane przez niego jednolite pole w fizyce ceteńskiej istniało, ale pod takimi jedynie warunkami, które chyba niechętnie by zaakceptował. Elementem bowiem fundamentalnym jego epokowych teorii była skończona prędkość światła. Obie jego teorie względności były — po tylu wiekach — jak zawsze piękne, ważne i użyteczne, a przecież obie opierały się na hipotezie, której prawdziwości nie sposób było dowieść, której zaś fałszywość (w pewnych okolicznościach) można było wykazać — co też i zrobiono.