Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым [(Хронікі беларускага інтэлектуала)]

А чвэрць стагоддзя таму маё эсэ выглядала нават не блюзнерствам, а публічным злачынствам. Не стану згадваць усе тыя праклёны, што неўзабаве абрынуліся на мяне. Хіба вось толькі гэты...

Зусім выпадкова пачуў па радыё, як знакамітыя ветэраны вайны абмяркоўвалі маё эсэ. У нейкі момант адзін з іх літаральна закрычаў: мінула 40 год пасля Перамогі, а Акудовіч усё яшчэ страляе ў нашыя спіны...

Што праўда, і падтрымлівалі мяне моцна. Хаця пераважна цішком...

***

Мяркую, што я чалавек досыць адказны. Прынамсі, абяцанае звычайна выконваю. А тут не хапала адвагі сказаць Някляеву кароткае слова - "Не". І я схаваўся ў моўчу.

Як ні дзіўна, радыкальная перамена ў той сітуацыі адбылася праз кароткую рэпліку Алеся Разанава, які ўжо раней даў згоду бурыць старую "Крыніцу".

Неяк мы развітваліся ў цёмным пераходзе да метро і ўсё не маглі развітацца, бо я тлумачыў ды шматкроць ператлумачваў, чаму не магу пакінуць "Культуру". А калі стаміўся ад сваіх словаў, Алесь Разанаў сказаў:

- Валянцін, без Вас я таксама не застануся ў "Крыніцы".

I пайшоў.

Я быў настолькі ўражаны, што, здаецца, і па сёння не магу ачомацца. Чаму ён так сказаў, з чаго?

Толькі як бы там ні было, пасля ягоных словаў я пагадзіўся ў адной рэдакцыі працаваць на поўную стаўку, а ў другой - на палову. Тым болей, што яны месціліся непадалёку адна да другой і за працоўны дзень можна было лёгка перабегчы некалькі разоў паміж імі.

А потым мы падступіліся да распрацоўкі канцэпцыі. Збіраліся ўсім хаўрусам раз-пораз колькі месяцаў запар і ўсё распрацоўвалі, распрацоўвалі, распрацоўвалі, пакуль у Някляева каньяк не скончыўся. Хаця мы яго ашчаджалі. За вечар звычайна не болей як дзве пляшкі адкаркоўвалі.

Рэч у тым, што ў бязладдзі канца васьмідзясятых - пачатку дзевяностых, калі грошы нічога не каштавалі, розныя фінансавыя аперацыі рабіліся праз бартэр. За якія такія паслугі старая "Крыніца" атрымала поўны склеп з найлепшым грузінскім каньяком, мы, зразумела, не цікавіліся. Але нават у 1994 годзе заставалася яшчэ не апошняя скрыня.

Дарэчы, каньяк нам зусім не замінаў, а хутчэй адно падахвочваў да крытычных рэфлексій, і ўрэшце рэшт канцэпцыя атрымалася абсалютна арыгінальнай, прынамсі, у кантэксце айчыннага пісьменства. Нехта (можа, і я?) нават запрапанаваў надрукаваць на пачатку першага нумара тыя нашыя рэфлексіі ў суплёце персанальных эсэ. Так і зрабілі.

У сваім эсэ ("Пярэйсце") я пісаў:

"Хацелася б яшчэ раз засцерагчы часопіс ад небяспекі трансфармацыі ў чарговы «літарацкі кангрэс», дзе на падставе парытэту стануць яднацца ўсе дзейнікі літарацкай грамады.

Не яднацца, а вылучацца.

Вылучацца з агульнага - адметным, з савецкага - нацыянальным, з нацыянальнага - еўрапейскім, з еўрапейскага - праз самаідэнтыфікацыю, - беларускім...

Апошняе - найскладаней, бо як ні цяжка нам сёння ўвайсці ў культурны дыскурс Еўропы, вярнуцца з яго да саміх сябе будзе значна цяжэй".

***