Pelagia i czerwony kogut

– Tak, tak. Mów. Znalazłeś?

– Nikogo takiego nie było! Zresztą wcale nie w tym rzecz! Ach, władyko, proszę mi nie przerywać, muszę to wam wyłożyć po kolei...

Poczuwając się do winy, archijerej uniósł dłonie, po czym jedną przyłożył do ust: będę milczał jak ryba. Opowieść ruszyła wreszcie z miejsca, chociaż całkowitego milczenia biskup zachować nie potrafił – to nie ten temperament.

– Szełuchin i jego świta wsiedli na parowiec w Niżnim – zaczął sprawozdanie prokurator. – Przyjechali tam, jak ustaliłem, pociągiem z Moskwy. Konduktor zapamiętał rzekomego Manujłę: pasażer, jak na pierwszą klasę, wyjątkowo barwny. Jechał w przedziale sam, pozostali oberwancy zaś, którzy mieli najtańsze miejsca, kolejno go odwiedzali. Zrozumiałe, dlaczego pierwsza klasa – dla większego prawdopodobieństwa, że niby istotnie prorok jedzie. Zrozumiałe też, dlaczego zawsze ktoś był przy Szełuchinie – z powodu szkatułki... W Moskwie „znajdy" mają coś w rodzaju miejsca spotkań, suterenę na Chitrowce obok synagogi. Należy sądzić, że celowo trzymają się w pobliżu współwyznawców, prawdziwi Żydzi jednak nie wpuszczają ich do synagogi i w ogóle nie chcą mieć z nimi do czynienia. Manujłowa trzódka modli się na zewnątrz, na ulicy. Widowisko komiczne: nakrywają głowy połami swoich sukien i mamroczą coś w łamanym hebrajskim. Gapie mają rozrywkę, Żydzi spluwają. Jednym słowem, atrakcja. Trzeba też wziąć pod uwagę, że większość „znajd" to ludzie mało wyględni. Ułomni, przepici, z wpadniętymi od syfilisu nosami... Ciekawe, że miejscowa hołota tych nawiedzonych nie rusza – litują się nad nimi. Trochę ich obserwowałem, z niektórymi nawet porozmawiałem. I wiecie, co mnie najbardziej zdumiało? Proszą o jałmużnę, ale nie przyjmują pieniędzy – jedynie żywność. Mówią, że kopiejki nie są im potrzebne, bo pieniądz jest carski, a wikt Boski.

– Jakże to, nie biorą pieniędzy? To skąd wzięła się „kasa"?

– W tym cały szkopuł! Skąd? Przecież zakładaliśmy, że zagrabiona szkatułka zawiera datki zebrane przez „znajdy". Że Manujła wszystkie te niezliczone piątaki i groszaki wymienił na banknoty i umieścił akuratnie w skrzyneczce. Od razu wyjaśniam – nie, nic podobnego! Chwilowo nawet porzuciłem wersję „warszawską" i zainteresowałem się pochodzeniem pieniędzy. Zacząłem ostrożnie rozpytywać fałszywych Żydów, czy nie słyszeli o Manujłowej kasie. Trzeba przyznać, że przeważnie są to ludzie otwarci i ufni – i właśnie tacy stają się zwykle ofiarami przestępców. Mówili, że wiedzą i że słyszeli. „Ogromniaste pieniąchy" na urządzenie się w Ziemi Świętej ofiarował prorokowi Manujle jakiś kupczysko z Borowska. Rzecz jasna, udałem się do Borowska i porozmawiałem z „kupczyskiem".

– Jakże go jednak odszukałeś?! – zawołał Mitrofaniusz, wciąż zaskoczony zdecydowaniem i energią, jakie ujawniły się niespodziewanie u jego duchowego syna.

– Bez trudu. Borowsk to malutkie miasto. Zasobne, czyściutkie, trzeźwe – mieszkają tam staroobrzędowcy. Wszyscy o wszystkich wszystko wiedzą. Pojawienie się tak ozdobnej figury jak prorok Manujła zapamiętali na długo. A rzecz miała się tak. „Kupczysko" z Borowska (nazywa się Pafnutjew) siedział w swoim kramie spożywczym i handlował, bo dzień był targowy. Podchodzi do niego wychudzony włóczęga w chlamidzie, przepasanej niebieskim sznurem, z kosmatą głową i kosturem w ręku. Prosi o chleb. Pafnutjew żebraków nie lubi, zaczął go pouczać, nazwał darmozjadem i pasożytem. Tamten mu odpowiedział: „Jestem żebrakiem, a ty jesteś biedakiem, a być biedakiem to o wiele gorzej niż być żebrakiem". „Ja biedakiem?!" – obraził się Pafnutjew, którego uważa się w Borowsku za jednego z największych bogaczy. Manujła na to: „A nie? Przeżyłeś czterdzieści siedem lat – powiada – i nie pojąłeś, że ubogi bardziej jest błogosławiony niż bogaty". Kupca zamurowało – skąd obcy dowiedział się, ile ma lat? – i tylko wymamrotał: „Czym bardziej błogosławiony?" „Duchem" – odparł włóczęga. Mitrofaniusz nie wytrzymał i parsknął:

– Manujła nie uznaje Chrystusa, nie mylę się? A jednak „błogosławionych duchem" zręcznie zaczerpnął z ewangelii.

– I nie tylko ich. Prorok oznajmił Pafnutjewowi, że drzwiczki do Boga są ciasne i że nie każdy przez nie przejdzie. „Rozważ sam – powiada – komu łatwiej będzie się przecisnąć – żebrakowi czy tobie?" Tu poklepał się po chudych bokach. Pafnutjew zaś, jak przystało kupcowi, ważył osiem, jeśli nie dziesięć pudów. Wszyscy wokół pokładali się ze śmiechu – bardzo to wypadło poglądowo. Pafnutjew jednak nie obraził się, ale, wedle jego własnych słów, „popadł w niejakie zadumanie", zamknął kram i zaprowadził „dziwnego człowieka" do swego domu, by z nim porozmawiać.

– Czegoś tu nie rozumiem. Manujła był rzekomo „niemowny". W każdym razie miał wydawać nieartykułowane dźwięki. Myślałem o nim, że to nad wyraz oryginalny kaznodzieja, bo obywa się bez słów.