Wydziedziczeni [The Dispossessed - pl]

— Choć zdarza się niekiedy — dodał Szevek — że nalegają na ciebie, abyś usunął się na jakiś czas na ubocze.

— Ale co — wtrącił nagle Oiie, jakby to pytanie, długo go nurtujące, wyrwało mu się siłą — co utrzymuje ludzi w ryzach? Co sprawia, że się nawzajem nie okradają i nie mordują?

— Nikt nie posiada nic, co można by zrabować. Jeśli czegoś potrzebujesz, bierzesz to sobie z magazynu. Co do przemocy, no cóż, nie wiem, Oiie; czy ty byś mnie tak po prostu zamordował? Gdybyś zaś miał na to ochotę, czy zakazujące tego prawo powstrzymałoby cię? Przymus to najmniej skuteczny sposób zaprowadzania porządku.

— No dobrze, a w jaki sposób zmuszacie ludzi do wykonywania brudnej pracy?

— Jakiej brudnej pracy? — zapytała żona Oiie, która nie zrozumiała męża.

— Zbiórka śmieci, kopanie grobów…

— Wydobywanie rtęci — uzupełnił Szevek i omal nie dorzucił: przerób gówna, przypomniał sobie jednak w porę, że słowa skatologiczne stanowią w języku ajońskim tabu. Dość wcześnie po przyjeździe na Urras zorientował się, że Urrasyjczycy — żyjąc wśród gór ekskrementów — nigdy nie wspominają o gównie.

— Cóż, wykonujemy te prace wszyscy. Nikt jednak nie jest zmuszony do wykonywania ich przez czas dłuższy, chyba że takie zajęcie lubi. Raz na dekadę zarząd wspólnoty, komitet blokowy lub każdy, kto tego potrzebuje, może cię do takiego zadania wezwać; rotacja następuje według sporządzonych list. Na nieprzyjemne zaś stanowiska pracy — bądź szkodliwe, jak kopalnie i wytwórnie rtęci — pracownicy kierowani są zazwyczaj jedynie na pół roku.

— Ale w takim razie cały personel tych zakładów składa się siłą rzeczy z ludzi dopiero uczących się zawodu.

— Tak. To niezbyt wydajne; ale cóż można zrobić innego? Nie można żądać od człowieka, żeby wykonywał pracę, którą w przeciągu paru lat przypłaci kalectwem lub śmiercią. Po co miałby to robić?

— Może odmówić wykonania rozkazu?

— To nie jest rozkaz, Oiie. Człowiek idzie do Kompopracu — Komisariatu Podziału Pracy — i mówi: Miałbym ochotę robić to i to, co byście dla mnie mieli? A oni informują go, gdzie są jakie posady.

— Ale dlaczego w takim razie ludzie w ogóle podejmują się brudnych prac? Dlaczego zgadzają się na nie, choćby i co dziesiąty dzień?

— Bo są wykonywane wspólnie… Istnieją i inne powody. Widzicie, życie na Anarres nie jest tak bogate jak tutaj. W małych społecznościach nie ma zbyt wielu rozrywek, jest za to fura roboty.

Jeśli więc pracujesz przy krośnie mechanicznym, przyjemnie co dziesiąty dzień wyjść na dwór, żeby — w innej brygadzie — położyć jakąś rurę lub zaorać pole… Pewne wreszcie znaczenie odgrywa też wyzwanie. Wy tu sądzicie, że bodźcem do pracy jest zapłata, potrzeba zarabiania pieniędzy albo żądza zysku; ale tam, gdzie nie używa się pieniędzy, wyraźniej być może ukazują się prawdziwe pobudki. Ludzie lubią pracować. Lubią pracować dobrze. Podejmują się niebezpiecznych, ciężkich prac, bo ich wykonywanie napawa ich dumą, mogą — egoizować, jak my to nazywamy — popisywać się? — przed słabszymi. Hej, spójrzcie chłopcy, jaki jestem silny! Rozumiecie? Człowiek lubi robić to, co robi dobrze… W gruncie rzeczy jednak jest to kwestia celów i środków. Ostatecznie pracę wykonuje się dla niej samej. Praca to niewyczerpana przyjemność życia. Zdaje sobie z tego sprawę sumienie jednostki. A i sumienie społeczne — opinia sąsiadów. Nie ma na Anarres innej nagrody; nie ma innego prawa jak tylko twoje własne zadowolenie i szacunek towarzyszy. To wszystko. Gdy zaś tak się rzeczy mają, odkrywasz, jaką potęgą się staje opinia sąsiadów.

— I nikt się z tego nigdy nie wyłamuje?

— Raczej niezbyt często.

— Więc wszyscy pracują równie ciężko? — spytała żona Oiie. — A co staje się z człowiekiem, który po prostu nie chce współpracować?

— No cóż, przenosi się. Widzicie, pozostali zaczynają mieć go dosyć. Wyśmiewają się z niego; lub zaczynają obchodzić się z nim szorstko, biją go; w mniejszych społecznościach mogą ustalić, że usuwają jego imię z listy pobierających posiłki, więc musi gotować sobie i jadać w samotności, a to jest upokarzające. Przenosi się zatem i zatrzymuje na jakiś czas w innym miejscu, zanim nie wyniesie się, być może, gdzieś dalej. Niektórzy postępują tak przez całe życie. Nazywamy ich nuchnibi. Ja sam jestem kimś w rodzaju nuchniba. Jestem tutaj, bo porzuciłem moje stanowisko pracy. Wyniosłem się dalej niż inni.

Powiedział to ze spokojem; jeśli odezwała się w jego głosie gorycz, to niedostrzegalna dla dzieci, dla dorosłych zaś niezrozumiała. Po jego słowach zapadła jednak krótka cisza.

— Nie wiem, kto się zajmuje u was brudnymi pracami — podjął po chwili Szevek. — Nigdy nie widziałem, by je wykonywano — to dziwne. Kto je wykonuje? Czemu to robi? Czy są lepiej płatne?