Tajemna historia Moskwy

– Jestem pożytecznym Żydem – powiedział Rozie. – Nic złego nam się nie stanie.

Westchnęła i nic nie powiedziała, co samo w sobie było niezwykłe – rzadko kiedy brakowało jej słów. Herszel przypuszczał, że widok tylu Żydów w łańcuchach i ignorowane przez policję pogłoski o tylu śmiertelnych ofiarach odebrały jej mowę; a może sprawił to wstyd, że oni uniknęli podobnej niedoli, wstyd, że są „pożyteczni". Nigdy nie nazwała go zdrajcą, ale podejrzewał, że tak o nim myśli i to być może częściej, niż gotowa byłaby przyznać.

– Co mam zrobić? – Zapytał. – I co z dziećmi?

Pokręciła głową, wciąż milcząca i niepocieszona, i zostawiła go samego w ciemnej jadalni, która wciąż pachniała wczorajszą wieczerzą paschalną. Niski, mroczny sufit przytłaczał, płomień samotnej wysokiej świecy migotał, wąskie smużki sadzy przyciemniały i tak już beznadziejnie ponure mieszkanie.

Tej nocy, o czym Herszel dowiedział się później, mieszkańcy podziemia zrobili się niespokojni, poruszeni przez chmury rozpaczy, które powoli przesączały się z powierzchni pod ziemię. Wyjaśnił, że to normalne – przeważająca atmosfera jednego miejsca udziela się drugiemu, ale zazwyczaj emanacje były na tyle słabe, że maskowały je miejscowe emocje i nastroje. Tylko w czasach wielkich tragedii stawały się tak potężne, że pobudzały podziemnych mieszkańców do działania.

– Nie rozumiem – przerwał Herszelowi Fiodor. – Bez obrazy, ale co wtedy było takie wyjątkowe? Zdarzyło się przecież mnóstwo innych tragedii.

– Nie wiem – odparł Herszel. – Wszyscy mamy swoje powody i domysły, ale czy to naprawdę jest ważne? Oczywiście były inne tragedie. Ale przypuszczam, że wtedy wszyscy już mieli dość.

Ich dom stał tak blisko rzeki, że Herszel miał prawo obawiać się powodzi. Wiosną, gdy drzewa wciąż były nagie, miał dobry widok na skutą lodem rzekę i martwił się o dzieci – zwłaszcza nieustraszonego, krnąbrnego pierworodnego Daniła – biegające po zielonym, niepewnym lodzie, który w każdej chwili mógł się otworzyć w czarnym lodowatym uśmiechu. Zawsze miał oko na rzekę, zwłaszcza wieczorem, licząc się z nieposłuszeństwem dzieci i niepojętymi zrządzeniami losu.

Tej nocy wyszły z otwierających się w lodzie szczelin, skakały wśród drzew. Herszel patrzył, przerażony, a jednak nie zaskoczony, przekonany, że groteskowe stworzenia wyłażące ze wszystkich zakamarków, z łat świeżego śniegu, z każdego rozwidlenia gałęzi drzewa, mają coś wspólnego z exodusem jego ludu. Zrozumiał, że się nie mylił, gdy wielka, mało ludzka głowa wniknęła przez szybę w oknie jadalni, nie wytłukując jej, jak gdyby z niej pochodząc, i zapytała, gdzie są Żydzi.

Herszel nie wiedział co powiedzieć.

– Kim jesteś? Czego chcesz? – Szepnął.

Głowa przygryzła obwisłą wargę.

– Przyjacielem – zapewniła. – Nazywam się Pan. Przyszliśmy was zabrać, pomóc wam.

– Większość odeszła. Zabrano ich w łańcuchach do strefy, zostali tylko pożyteczni Żydzi. – Był zaskoczony pogardą, jaka zabarwiła jego słowa.

– A ci „pożyteczni Żydzi" – głowa powtórzyła słowa, nie rozumiejąc ich znaczenia – chcą tu zostać? Pomimo wszystkich krzyków i skarg, jakie słyszymy w podziemiu?

– Ja nie chcę – odparł Herszel – ale dokąd mamy pójść? Cierpienia są wszędzie, w dodatku jest ich za wiele. Co mam zrobić?

– Znajdź tych, którzy chcą odejść – poleciła rogata głowa. – Wrócimy jutro i zabierzemy was tam, gdzie cierpienia zelżeją. – Zagwizdała i roztopiła się w mrocznym szkle, a wraz z nią zniknęły pozostałe zjawy, jakby nigdy nie istniały.

Słowa o złagodzeniu cierpień podejrzanie kojarzyły się ze śmiercią, ale Herszel uznał, że nie ma wyboru. W końcu takie rozwiązanie udobrucha Rozę. Zawołał ją i dzieci i dopiero wtedy zrozumiał, że jeśli nie patrzyli przez okno w ciągu ostatnich dziesięciu minut, nie uwierzą w jego historię.

Niczego nie tłumacząc, kazał im zapukać do drzwi sąsiadów i zapytać, czy chcą odejść. Nie powiedział dokąd ani dlaczego, ograniczył się do stwierdzenia, że wszędzie będzie lepiej niż tutaj, gdzie mogli tylko czekać na wygaśnięcie ich pożyteczności. Czekać na śmierć albo nawrócenie, czekać na kolejną mowę Konstantego Pobiedonoscewa, nazywającego Rosję dziedzicem Konstantynopola i Bizancjum, a Moskwę trzecim Rzymem. Czekać, aż znów przypomni wszystkim, kto zabił Chrystusa i komu nigdy nie zostanie to wybaczone. Herszel założył, że kimkolwiek było rogate stworzenie, nie przyjaźniło się z Chrystusem, i w tym momencie to mu wystarczało.