Паслухайце нацыяналіста
- Автор: Астапенка Анатоль
- Год: 2000
- Язык: белорусский
- Год: Raštijos Draugija
- ISBN: 9986-437-04-2
- Жанр: История
Электронная книга - «Паслухайце нацыяналіста». Краткое содержание книги:
Зусiм iншае становiшча, чым у ВКЛ, было ў Маскоўскай дзяржаве. Татары не толькi бралi данiну з раздробленых рускiх княстваў. Яны ў значнай ступенi асiмiлявалiся з мясцовым славянскiм насельнiцтвам. Вынiкi гэтага можна i зараз бачыць у рысах рускiх. l не толькi ў рысах: татары ўнеслi сваю ментальнасць, свой лад жыцця, якi характарызуецца, як i ва ўсiх усходнiх краiнах, жорсткай iерархiяй у грамадстве, неабмежаванай уладай аднаго чалавека – манарха (хана, султана i т.п.). Спалучэнне гэтай усходняй ментальнасцi з праваслаўнай рэлiгiяй, адзiнай рэлiгiйнай канфесiяй у Масковii тых часоў, дало ў вынiку значна адметную ад еўрапейскага тыпу дзяржаву ўсходняга узору, у якой узаемаадносiны будуюцца на прынцыпах, далёкiх ад дэмакратыi, у якой не церпяць iншадумства i нiякай iншай, акрамя праваслаўя, веры.
Не так проста было, мiж iншым, з верацяпiмасцю i ў ВКЛ. Распаўсюджанне унii i кальвiнiзму на тэрыторыi Лiтвы i Белай Русi ў ХVI стагоддзi ў процiвагу гэтаму дало жыццё каталiцкаму езуiцкаму ордэну, што праславiўся сваiмi чорнымi справамi, якiя нават атрымалi назву "езуiцкiя". Аб якой талерантнасцi у рэлiгiйных адносiнах у ВКЛ можна гаварыць, калi ўвядзенне унii ў ХVI стагоддзi iшло праз жорсткую гвалтоўную палiтыку з боку каталiкоў i асаблiва езуiтаў. Iснавала нават спецыяльная iнструкцыя езуiта, па якой рабiўся зварот праваслаўных у унiю i каталiцызм. Як тут не нагадаць сумна вядомых з тых часоў езуiта Андрэя Баболю i арцыбiскупа Iясафата Кунцэвiча, якiя гвалтам насаджалi унiю праваслаўнаму беларускаму народу i за што абодва былi забiты простымi людзьмi? Кунцэвiча нават празвалi "душахватам".
Прафесар Доўнар-Запольскi у кнiзе "Асновы дзяржаўнасцi Беларусi" пiсаў: "Унiя аказалася пагiбельнай як для Польшчы, так i Лiтоўскай Русi". I нездарма XVII I XVIII стагоддзi (эпоха унii) прайшлi для беларусаў пад знакам усеагульнай дэградацыi, заняпаду культуры, навук i рэлiгiйнай, падкрэслю, нецярпiмасцi. Пануючая ў Рэчы Паспалiтай дзяржаўная рэлiгiя – каталiцызм – i яе адгалiнаванне на Усходнiх Крэсах – грэка-каталiцызм (унiя) – самым жорсткiм чынам пераследвалi праваслаўных. Жыхару Белай Русi (Лiтвы), якi захоўваў веру продкаў – праваслаўе, жылося не лепшым чынам – нельга было разлiчваць нi на добрую пасаду, нi на навучанне дзетак на роднай мове.
У гарадах унiяты не дапускалi праваслаўных да гарадскiх пасад, у вёсках сiлай прымушалi святароў прымаць унiю, а ў выпадку адмовы аддавалi цэрквы яўрэям у арэнду.
Валынскi пасол Лаўрэнцiй Дрэвiнскi на Варшаўскiм сойме ў 1620 г. гаварыў: "Ужо ў вялiкiх гарадах цэрквы запячатаныя, маёнткi царкоўныя разрабаваныя, у манастырах няма манахаў – там утрымлiваецца скацiна. Манахаў праваслаўных ловяць на дарогах, б'юць i саджаюць у турму ("Беларусь в исторической государственной и церковной жизни". А. Мартос)
Трэба адзначыць, што такiя традыцыi нецярпiмасцi да iншаверцаў былi традыцыйнымi для дзяржаў каталiцкага свету i у тым лiку Польшчы. Уладзiслаў Серчык (Unia Brzeska. Przeglad kresowy, 1/91) сцвярджае, што Рэч Паспалiтая была краем неталерантным i з мэтай утварэння адзiнай дзяржавы з ВКЛ у сувязi з гэтым у 1575 годзе быў прыняты акт Варшаўскай канфедэрацыi па якому людзям розных веравызнанняў гарантавалiся б незалежныя вызнаннi веры iншай чым каталiцкая. Аднак ужо праз месяц пасля прыняцця Варшаўскай канфедэрацыi яна была апратэставана прымасам Якубам Уханскiм, а з духавенства яе падпiсалi толькi два бiскупы. Супраць талеранцыi выступiў нават вядомы палемiст у спрэчках памiж праваслаўнымi i каталiкамi Пётр Скарга.
Пазней польскiя ўлады спрабавалi ўлагодзiць канфесiйныя пытаннi. У прыватнасцi, кароль Уладзiслаў IV заклiкаў да згоды i прызнаў фармальна праваслаўе, хацеў нават утварыць праваслаўную патрыярхiю. Але зноў-такi нiчога не атрымалася, бо такая акцыя была не па густу Рыму. У рэшце рэшт адбылося паўстанне Багдана Хмяльнiцкага, мэтай якога была ўжо не проста барацьба за правы праваслаўнага насельнiцтва, а лiквiдацыя унii, што было адлюстравана ў Перэяслаўскім прашэннi 1649 года: "Няволя, якую церпiць наш народ рускi (а на той час "рускi" – было назвай усяго ўсходне-славянскага насельнiцтва Рэчы Паспалiтай – Беларускiх i Украiнскiх земель (заўвага аўтара – А.А.) – горш за турэцкай з-за унii i яе трэба знесцi, i яшчэ: "Унii каб не было, толькi рымскi і грэцкi закон".
Такiя пажаданнi з цягам часу былi ўсё больш анахранiчнымi, i праваслаўе рабiлася прарасiйскiм, а каталiцызм (у тым лiку i грэка-каталiцызм) рабiўся прапольскiм. Апошнiя гады iснавання унii прайшлi пад знакам адыходу ад усходнiх абрадаў, увядзення «пальшчызны» нават у лiтургiю. Таму нядзiўна, што некалькi мiльёнаў беларусаў-унiятаў пасля 1839 г. прынялi каталiцызм i назаўсёды былi «згублены» для беларускай нацыi.