Wydziedziczeni [The Dispossessed - pl]

Czegoś brakowało — jemu samemu, jak sądził, nie temu miejscu. Nie dorastał do niego. Nie był dość silny, aby przyjąć to, co mu tak hojnie ofiarowywano. Czuł się jałowy, niczym pustynna roślina wśród tej cudnej oazy. Życie na Anarres odcisnęło na nim swoje piętno, zapieczętowało mu duszę; dokoła tryskały wody życia, a on nie umiał pić.

Zmuszał się do pracy, lecz i w niej nie znajdował potwierdzenia.

Wyglądało na to, że utracił dar, który poczytywał sobie za swą główną przewagę nad większością pozostałych fizyków: wyczulenie na to, gdzie tkwi problem naprawdę ważny, tę wskazówkę, która wskazywała mu sedno rzeczy. Tutaj zdawał się być pozbawiony poczucia kierunku. Pracował w Laboratoriach Badań nad Światłem, dużo czytał, tamtego lata i jesieni napisał trzy rozprawy: wydajne pół roku wedle standardów. Lecz on wiedział, że w gruncie rzeczy niczego ważnego nie dokonał.

Im dłużej mieszkał na Urras, tym mniej wydawała mu się ona realna. Ten kipiący życiem, wspaniały, nieprzebrany świat, który oglądał z okien pierwszego dnia swojego tu pobytu, zdawał mu się wyślizgiwać z rąk. Wyślizgiwał się z jego niezgrabnych, obcych rąk, wymykał mu się, kiedy zaś spoglądał nań powtórnie, stwierdzał, że trzyma w dłoniach coś zgoła innego, coś, na czym wcale mu nie zależało, jakiś zmięty papier, opakowanie, śmieci.

Za artykuły, które napisał, otrzymał pieniężną zapłatę. Na jego koncie w Banku Narodowym leżało już 10 000 międzynarodowych jednostek monetarnych z nagrody Seo Oen oraz 5 000 przyznanego mu przez rząd ajoński stypendium. Sumę tę powiększały obecnie jego profesorskie zarobki i honoraria za trzy monografie, wypłacone mu przez Wydawnictwo Uniwersyteckie. To wszystko zrazu go bawiło; potem wprawiło w zakłopotanie. Nie wolno mu odrzucać jako dziwactwa czegoś, co miało tutaj tak wielkie znaczenie. Spróbował przeczytać jakiś elementarny tekst z ekonomii; znudził go śmiertelnie; przypominał słuchanie kogoś, kto opowiada rozwlekle jakiś długi i głupi sen. Nie potrafił nakłonić się do zrozumienia sposobu funkcjonowania banków i tym podobnych instytucji, wszystkie bowiem kapitalistyczne operacje były dlań równie pozbawione sensu, co rytuały jakiejś prymitywnej religii; wydawały mu się równie barbarzyńskie, pokrętne i zbędne.

W składanej bóstwu ofierze z ludzi zawierać się mogło jakieś błędne i straszliwe piękno; w obrzędach waluciarzy — w których ludzką aktywność wyzwalać miały jedynie pazerność, lenistwo i zawiść — nawet to, co straszne, stawało się trywialne. Szevek przyglądał się tej potwornej nikczemności z pogardą, bez zaciekawienia. Nie przyznawał się sam przed sobą — nie umiał — że tak naprawdę przejmowała go ona lękiem.

W drugim tygodniu jego pobytu w A-Io Saio Pae zabrał go na „zakupy”. Szevek, jakkolwiek nie zamierzał obcinać włosów — ostatecznie stanowiły jego część — chciał się choć ubrać po urrasyjsku i włożyć buty. Nie zależało mu na tym, skoro mógł temu zaradzić, by kłuć w oczy swym cudzoziemskim wyglądem. Zgrzebność jego starego ubioru ostentacyjnie podkreślała jego obcość, miękkie zaś, prymitywne sandały wyglądały istotnie dziwacznie wśród wymyślnego obuwia Ajończyków. Na jego więc prośbę Pae zawiózł go na ulicę Saemtenevia, elegancką ulicę handlową w Nio Esseii, żeby u krawca i szewca zaopatrzył się w co potrzeba.

Doświadczenie to tak nim wstrząsnęło, że czym prędzej wyrzucił je z pamięci, ale ono jeszcze po miesiącach wracało doń w snach, w zmorach sennych. Ulica Saemtenevia, długa na dwie mile, przedstawiała sobą zbitą masę ludzi, pojazdów i towarów: towarów do kupienia, towarów na sprzedaż. Płaszcze, togi, szlafroki, sukienki, spodnie, bryczesy, koszule, bluzki, kapelusze, buty, pończochy, szarfy, szale, kamizelki, peleryny, parasolki, ubrania do spania, do pływania, do gier, na popołudniowe przyjęcia, na przyjęcia wieczorne, na przyjęcia na wsi, do podróży, do teatru, do jazdy konnej, do pracy w ogrodzie, do przyjmowania gości, wyjściowe, do obiadu, do polowania — każde zaś inne, o stu różnych krojach, splotach, ze stu różnych materiałów, w stu różnych fasonach i kolorach. Perfumy, zegary, lampy, statuetki, kosmetyki, świece, obrazy, aparaty fotograficzne, gry, wazy, kanapy, czajniki, łamigłówki, poduszki, lalki, durszlaki, podnóżki, klejnoty, dywany, wykałaczki, kalendarze, dziecięce grzechotki z platyny o rączkach z górskiego kryształu, maszynki elektryczne do temperowania ołówków, zegarki na rękę z diamentowymi cyframi; figurynki, pamiątki, cacuszka, błyskotki, rupiecie, a wszystko albo z założenia bezużyteczne, albo tak ozdobione, by ukryć praktyczne przeznaczenie; całe akry luksusu, akry ekskrementów. Szevek zatrzymał się za pierwszą zaraz przecznicą, żeby się przyjrzeć kosmatemu, cętkowanemu paltu, wystawionemu w błyszczącej witrynie z ubraniami i klejnotami.