Кліч роднага звона

5

Ужо незадоўга перад Навагародкам, на лузе каля невялікай рачулкі Нёўды, Усяслаў спешыў дружыну i загадаў усім чысціць коней, сябе,— якое не вялікае ў ix гора, але трэба вярнуцца ў стольны Навагародак, дзе выйдзе сустракаць ix увесь знатны i просты люд, ахайнымі, ва ўражлівым i захапляльным бляску даспехаў i зброі, велічнымі: войска ёсць войска, апора, гонар i слава княства ды ўсёй, як пачало ўжо гучаць, Навагародскай зямлі.

Асвяжыўшыся, паціху рушылі да Навагародка: наперадзе — два лепшыя вайсковыя трубачы, за імі — княскі сцяганосец з вартаю, а за імі — павозка з труной, накрытай дываном, а за ёй — Усяслаў на любімым арабскім гнядым скакуне (падарунак сірыйскіх купцоў, якія не абміналі i Навагародак), Міндоўг з аховай, а за імі — спачатку знатныя, а потым маладыя дружыннікі. Па пяць вояў у радзе, кожны з ix у правай руцэ трымаў кап'ё з вострай бліскучай пікай, а на поясе — меч, ды ўсе былі ў блішчастых шоламах i шчытах. За дружынамі цягнуўся абоз — павозкі з лупамі i ахова.

Знаёмыя весі з наземнымі пабудовамі, пажылыя людзі з нізка схіленымі галовамі, узрушаныя падлеткі са ззяючымі позіркамі на сур'ёзных, а то i строгіх вояў, цікаўныя басаногія дзеці ў кашульках, палі са збажыной, статкі кароў, авечак i коз, старажытныя, парослыя травой курганы i свежыя могільнікі з драўлянымі крыжамі, а сям-там i з агароджамі, а нарэшце пасад з могільнікам багатых людзей на поўдні i з многімі шыкоўнымі двух i нават трохпавярховымі цаглянымі i драўлянымі купецкімі i рамесніцкімі дамамі ў дэнтры i на поўначы i зусім нарэшце строгі дзядзінец на высокай гары — усё гэта блізкае, роднае ўсцешна i трывожна змушала ўтрапёна забіцца сэрца.

Навагародцам ужо данеслі жалобную вестку — купцы, рамеснікі, кавалі, ювеліры, ганчары, шаўцы i краўцы, чэлядзь, бацькі, жонкі i дзеці дружыннікаў сустракалі ix не з усмешкамі ды радасным галёканнем, як раней, а са смуткам, а заадно ўзіраючыся ў твары вояў: а мой, наш жывы? Убачыўшы роднага чалавека, не выяўляючы ўсмешак, аднак па-чалавечаму радаваліся ў душы: у вачах мільгалі шчаслівыя агеньчыкі. Як не было шмат старых, маладых i юных твараў па адзін i другі бок іхняй калоны, Усяслаў адразу ўбачыў сваіх слуг, дачку Звеніславу — тая, высакаватая, мабыць, не зусім з мяккімі, a мужнаватымі рысамі твару, толькі на міг абмацала яго вачыма, прывітальна махнула рукой i, выцягваючыся, пачала шукаць позіркам мужа-баярына, Васілька, які быў праваю рукой у княжыча-нябожчыка, адным са старшых у маладой дружыне,— а пасля, калі па апушчаным ужо мосце з аплазаваных моцных бярвёнаў праз галавакружны роў з вадою (яго глыбіня i шырыня больш чым у пяць чалавечых ростаў) мінулі шырачэзны, амаль трыццаць крокаў у каменным падмурку, i высокі, больш чым у тры чалавечыя росты i наверсе шырынёй у пяць крокаў абкладзены каменнямі земляны вал i ўехалі ў невялікі, але ўтульны дзядзінец, Усяслаў адразу ўтаропіў позірк у навагародскіх старэйшын, якія вакол князя Ізяслава, Міндоўгавых Ганны, Войшалка i Дануты стаялі каля княскага двухпавярховага церама-палаца i чакалі жалобную працэсію. Пад'язджаючы бліжэй i бліжэй, Усяслаў бачыў на твары добра знаёмых радцаў не толькі шчырую жалобу, што была перад пасадам у вачах людзей больш нізкага звання: тут той-сёй засмучаўся, але той-сёй i ў жалобе меў свае тайныя помыслы. Затым Усяслаў чэпка зірнуў на баярына дворскага i ключніка Расціслава — той, старэйшы на гадоў пяць, тоўсты, з вялікім падволічам на шыі i з мясістымі шчокамі ды носам, таксама навёў на яго вузенькія вочкі, працінаў, нібы намагаючыся ўбачыць, колькі ж адчаю i болю ў яго, Усяслававай, душы, а потым, выяўляючы да яго пагарду, перавёў позірк на труну. Расціслаў i ён ужо даўно жылі ў паўтайнай варажбе, супернічаючы перад князем i Радай; тут, у Навагародку, улада i сіла была ў яго, Усяслава, але Расціслаў усё роўна стаяў на яго дарозе, заўсёды папраўляў i шкодзіў: меў апеку ад галіцка-валынскага валадара i ягонага дворскага, паколькі яго жонка Раксана — не толькі ўраджэнка тых мясцін, але i сваячка таго дворскага, Андрэя. Расціслаў быў тут найбольш буйным Данілавым выведнікам i апірышчам; усё, за што на днях папікаў Усяслава Андрэй-дворскі, якраз перадаў у Холм, Данілаву сталіцу, Расціслаў. Цяпер, калі такое гора, той, канечне ж, паспрабуе настроіць князя Ізяслава i Раду супраць яго, як спрабаваў раней спажыць у сваю карысць смерць княгіні, заўчасную пагібель старэйшых княжычаў.