За морам Хвалынскім

— Не знайшоў сабе ладу, на якую надзенеш маністы?

Алекса, адводзячы вочы ўбок, глуха сказаў:

— Я на купца сам яго надзену.

— А можа, ён ніколі болей не прыедзе ў Полацак

— Прыедзе. Вятры яго сюды прынясуць...— загадкава, усё адводзячы позірк убок, прамармытаў Алекса i болей, як ні жартаваў Усяслаў, выведваючы, што ў яго на душы, не сказаў анічога.

Падыходзіла лета, гарачае, вогненнае. Прывозілі ў Полацак весткі, што, як некалькі дзесяцігоддзяў назад, засуха высушыла стэпы, што новыя ворагі з'явіліся на паўднёвых граніцах княстваў, ворагаў тых фрызцы i рыжане называюць каманамі, a кіяўляне завуць ix за светлы колер валасоў полаўцамі, i ідзе тое слова ад паловы — рубленай саломы, да якой падобныя галовы тых полаўцаў. Ужо прыходзілі яны ў Прыдняпроўе, рубіліся моцна i воінамі паказалі сябе добрымі. Амяцежаныя тымі весткамі кіяўляне.

Спелі буйныя ягады суніцы ў навакольных лясах i кадоўбцамі неслі ix у горад; цёплы вецер уздымаў пыл на дальніх вуліцах Полацака, нёс яго па брукаванцы, варушыў косы дзяўчат. Па начах успыхвалі далека над Дзвіною заранкі, цвіло жыта i вызвоньвала за сценамі горада, дзе-нідзе надступаючы над бервяныя сцены, проса. Хадзілі па хатах, зрываючы з паліц паганскіх багоў i сякерамі рубячы ix у дварах, дружыннікі разам з соцкімі. Там-сям плакалі людзі пры гэтым, а мужчыны падчас лаяліся — дрэнныя, слабыя тыя багі, калі не могуць яны абараніць сябе — ні Пярун, ні ахоўнік свойскай жывёлы Волас, ні Макоша, ні Mapa, ні сам Род з парадзіхамі... Але ўсё роўна заставаліся па хатах i дамавік — старэнькі дзядуля з чырвонымі вочкамі, якому штогод трэба было ахвяраваць чорную курыцу, i Анчутка — лятун-чарцяня, што любіць падражніць гаспадароў, паздзекавацца з ix, i таму ніколі не называюць яго прама, a клічуць «рагавым» i «бяспятым», a ў рэчцы ці возеры не пераводзіліся берагіні, a ў лесе жыў лесавік. I колькі ні свянцілі нячыстыя мясціны, колькі ні чытана было малітваў-закляццяў, усё роўна прыносілі палачане i на бераг, i на Валоўю гарy пірагі, стужкі, сыр i мёд. Стужкi вешалі на галіны дубоў, што шырока раскінулі свае стогадовыя галіны над гарою, a ўнізе клалі падарункі i ахвяры.

У Ноўгарадзе прымяраліся будаваць каменную Сафію, купцы сварыліся з-за падрадаў, ва ўсіх цэрквах ішоў збор ахвяраванняў. У Кіеве Яраслаў раздумваў, як наладзіць адносіны з непакорным Брачыславам, і, аддаючы яму Віцьбеск i Усвят, утрымаў вярхоўе Дзвіны i Таропу, дзе пасля ўзнікла княства Тарапецкае, што прымыкала да Смаленскага. Полацак рос i пашыраўся, у прадмесці — Бельчыцах — толькі што адкрылі новы манастыр, i здзіўлена перадавалі з вуснаў у вусны, што драўляная царква манастыра прыўкрашана «вельмі пышна», i золатам свецяцца зусім новенькія, прывезеныя з Царграда кадзільніцы, i вадаасвятная чаша, i панагія, i ладаніца; што князь Брачыслаў ахвяраваў манастыру перламутравы крыж з жамчугом i розным i дарагімі каменнямі, a княгіня — ікону з каштоўным а кладам.