За морам Хвалынскім

У цесным труме пахла ванючай рыбай i прагорклым тлушчам, надсадна хрыпеў у куце нехта з грабцоў, нехта стагнаў, a адзін скуголіў у сне — відаць, таксама бачыў сны аб радзіме. I на момант Алексу стала страшна: а што, як сапраўды не вырвецца ён з гэтага пекла? Што, калі на ўсё сваё жыццё застанецца весляром? Можа, i не варта было наймацца на карабель? Але ж плыць вольным чалавекам ён не мог: полацкая варта перад адплыццём правярае ўсе караблі, таму што бывае такое — захопяць тайна купцы вольных людзей ці халопаў, а пасля адвозяць ix i прадаюць у рабства. Жывы чалавек — самы выгадны тавар, бойка гандлююць рабамі ў сталіцы булгар! А то i чужы тавар могуць прыхапіць знянацку ад'язджаючыя — вялікія i доўгія гандлёвыя дарогі, ці давядзецца калі сустрэцца!

Ён намацаў нож, які насіў заўсёды з сабою, для чаго пашыў у портах патаемную кішэню. Не, з нажом супраць ахоўнікаў не пойдзеш.

Добра, што грабцоў мімаходзь аглядае варта. Яны — навідавоку. Запісалі колькасць ix на прыстані, прымаючы струг — столькі i адпусцілі, забыўшыся на памерлага. За магчымасць вырвацца з Полацака, паехаць, а не прабірацца ляснымі дарогамі, кіруючыся на далёкую, страшэнна далёкую сталіцу булгар, i заплаціў ён такую вялікую цану: згадзіўся стаць грабцом. Можна было купіць каня i паспрабаваць узабрацца на які карабель далека ад Полацака, забрацца госцем, заплаціць за праезд... Але ж усё роўна ён адзін, усё роўна ўсюды могуць яго забраць у рабства! Трэба нешта рабіць, трэба добра пакумекаць, пакруціць галавой, каб усё-такі дабрацца да сталіцы булгар, ал^ застацца вольным чалавекам. Можа, гэта Род i парадзіхі памагаюць яму, што так пацягнуўся да яго гэты невядомы чалавек, гэты Бібо з такой дзіўна белай скурай i вачамі, у якіх свецяцца спагада i бясстрашша?

Міналі дні. Нямала валокаў адолеў карабель, нямала серабра перайшло ў рукі цівуноў, якія жывуць на валоках, каб першымі адправілі на колах карабель. Цягнулі насустрач тавары ў Полацкую зямлю: персідскія тканіны, сірыйскія вазы, візантыйскую парчу, кіеўскае шкло. Лоўкі трапіўся на Алексавым струзе начальнік каравана: заўсёды жэрабя выпадала на ягоны карабель, i не было яму асаблівых. затрымак ні на Эсе, ні на Друці.

Вось ужо i магутны Днепр, які нясе свае хвалі ў Понцкае мора, празвапае Рускім таму, што шмат ездзіць па ім рускіх караблёў. Шырокі Днепр, страшныя яго хвалі ў непагадзь, таму i спяшаліся булгары, каб адолець яго да восені. Але яшчэ сграшнейшыя дняпроўскія парогі. Даўно чуў пра ix Алекса: кажуць, што разбіваецца штогод на ix мноства караблёў, i нават самы вопытны лоцман бялее i моліцца сваім багам, калі набліжаецца да дняпроўскіх парогаў. Першы з ix называецца «He спі», i іншаземцы ўслед за русамі гавораць: «Эс супі». Ён вузкі, але пасярэдзіне яго выступаюць абрывістыя i высокія скалы, што падобны да астраўкоў. А адтуль вада ліецца з шумам вялікім з вышыні, ад чаго сэрца сціскаецца страхам. Праз кожны парог трэба валачы судна, а падчас, кажуць, нават выцягваюць з ладдзі покладзь i цягнуць усё па беразе. I тут, на Крарыйскай пераправе, усё яшчэ разбойнічаюць печанегі, i неаднойчы падчас ніроў расказваюць гусляры аб гераічнай смерці кіеўскага Святаслава ад печанегаў, што заспелі князя тут, на дняпроўскіх парогах. I недзе ў скарбніцы печанежскага хана ляжыць акаваны золатам чэрап Святаслава, з якога семдзесят гадоў назад піў печанег, як з чашы... I ўсё яшчэ палююць разбойнікі на берагах супраць гасцей гандлёвых. Таму не спыняецца карабель ні ўдзень ні ўначы, толькі мяняюцца весляры, i ўсё болей наліваюцца цяжкім свінцом ix рукі, i хутчэй клоняцца на брудныя, затхлыя сеннікі іхнія галовы. За гэты час добра нагледзеўся Алекса на паднявольнае жыццё рабоў: білі ix за кожны ненавісны позірк, за кожнае слова супраць. Раны ад бізуна зажывалі не скора: у хвост яго Ьыла ўпраўлена свінчатка, i такое таксама бачыў хлопец упершыню. Іншая справа — баявы цэп: на яго канцы матляецца жалезны калючы шар. Але гэта — зброя. A бізун быў страшнейшым, таму што тыя, на каго ён уздымаўся, не мелі чым адказаць.