Доўгая дарога дадому

У Лацiнскiм квартале яшчэ можна было згледзець сьляды нядаўнiх маладзёвых падзей, сутычак з палiцыяй, клочча праклямацыяў на сьценах. Матыў адчужэньня гучаў у студэнцкiх выступах, натхнёных радыкальнымi заклiкамi сваiх агiтатараў, сярод якіх былі славутыя дзеячы эўрапейскай культуры. Рэжысёр Антанiёнi, філёзаф Кон-Бендыт клiкалі маладых цалкам спустошыцца, вытрасьцi зь сябе ўсё, што засталося, каб яно ня труцiла новае, што зацеплiлася ў iхнiх душах. Суладна зь iм вяшчаў французскi камунiст Ражэ Гародзi наконт таго, каб наймацней выказаць аспэкт адчужанасьцi, нават не вызначаючы яго прычыны. Тое здавалася празьмерна рэвалюцыйным, хаця ў таго ж Гародзi былi i слушныя выказваньнi, напрыклад, супраць эпiчнага раману, якi здаўна культываваўся ў лiтаратуры сацрэалiзму. Я прыпамятаў, што ў гэтым сэнсе зь iм быў згодны Твардоўскi ды iншыя «навамiрцы», якiя даўно аддавалi перавагу кароткай аповесьцi.

Пасьля мне не аднойчы шчасьцiла наведаць Парыж, першасная сьвежасьць адчуваньня памалу страчвалася. Але ў той першы раз я быў ап’янёны ад ягоных палацаў, шыкоўных бульвараў са старымi вузлаватымi дрэвамi, вузенькiх вулiцаў, цесных кафэ з маленькiмi столiкамi на тратуарах. Жвавая лёгкасьць французаў i прыветная ўсьмешыстасьць парыжанак вабiлi i зачароўвалi. Ну а знакамiты МаннМартр быў як дакор нам, што не ўбераглi свайго хараства, для якога ня трэба было нi шмат грошай, нi вялiкiх высiлкаў. Толькi трошкi павагi да сябе i ўласнай культуры. Калi б ня войны, не рэвалюцыйнае ачмурэньне, чымсьцi падобным да Манн-Мартру ў нас маглi б стаць шмат якiя гарадкi зь iх старажытнасьцямi (Полацак, Вiцебск, Наваградак), касьцёлаў ды цэркваў там хапала, таксама як вузенькiх вулiчак i зграбных фасадаў. Ну а мастакоў у нас заўжды было ня менш, чым у Парыжы. Праўда, мы iх не шанавалi, мы iм выкручвалi рукi, змушаючы рабiць тое, што яны не хацелi рабiць. Шагал зьехаў ад нас сюды, у гэтую мастакоў скую мекку, i сусьветнай славы дасягнуў тут, а ня ў нас. У нас яго ўпарта не прызнавалi, нават у васьмiдзясятыя гады савецкая ўлада з дапамогай афiцыёзных мастакоў паклёпнiчала на яго, бо ён ня наш, не камунiст, буржуазны мастак, да таго ж яўрэй.

Так, ня наш! Шагал належыць Сусьвету, да якога, на жаль, нiяк не пагаджаемся належаць мы. Бо мы — цi ня боскае пракляцьце найперш за нашу дурноту.

Невясёлыя думкi-развагi апаноўвалi мяне ў небе над Эўропай, па шляху назад, i я запiсаў у сваiм нататнiку вешчыя словы вялiкага француза: «Я пра[цягваю] думаць, што ў гэтым сьвеце няма вышэйшага сэнсу. Але я ведаю, што нешта ў iм усё ж мае сэнс. Альбер Камю…».