Уладар Пярсьцёнкаў: Вяртаньне караля

– Хумм, але, тое цалкам слушна, – зазначыў Дрэвабарод. – Бо энты, безумоўна, сваю ролю згулялі. I ня толькі з гэтым, хумм, клятым дрэвагубцам, што тут жытлаваў. Бо ж набеглі вялізным натоўпам гэтыя, бурарум, лютавокія-чарнарукія-крываногія-каменнасэрцыя-кіпцюрастыя-бруднабрухія-крывапрагныя, марымайтэ-сінкахонда, хумм, ну, раз вы такі пасьпешлівы народ, а іхняе поўнае імя доўжыцца гады нашых пакутаў ад іх, скажу: оркаў набегла пошасьць. Зь Вялікай ракі зьявіліся, ды з Поўначы спусьціліся, ды запаланілі ўсё вакол лесу Лаўрэліндарэнан, а ўсярэдзіну не прайшлі, дзякаваць Вялікім, што тут вось перад мною, – ён пакланіўся пану і паньне Лорыйну. – I тыя самыя мярзотныя пачвары надта зьдзівіліся, сустрэўшы нас у роханскіх панізьзях, бо ня чулі пра нас раней, хоць ня чулі й лепшыя народы. Няшмат тых оркаў засталося, каб нагадаць пра нас сьвету, бо мала хто ўцёк, дый тыя амаль усе дасталіся рацэ. Вам пашчасьціла, бо калі б яны не перастрэлі нас, тады кароль травяных палёў далёка ня зьехаў бы, а калі б зьехаў, яму не было б куды вяртацца.

– Мы добра ведаем гэта, – пацьвердзіў Арагорн, – і аніколі не забудземся ані ў Мінас Тырыце, ані ў Эдорасе.

– Аніколі – надта доўгае слова нават для мяне, – усьміхнуўся Дрэвабарод. – Не забудуць, пакуль трывае тваё каралеўства, ты маеш на ўвазе, але ж доўгенька яму давядзецца стаяць, каб тое падалося доўгім энтам.

– Пачынаецца новая эпоха, – заўважыў Гэндальф, – і ў ёй, магчыма, каралеўствы людзей перажывуць цябе, сябра мой Фангарне. Але ж скажы мне: што з маім даручэньнем? Як там Саруман? Ці не стаміў яго яшчэ Ортанк? Бо мне не падаецца, што зьмены навокал ён успрыняў як паляпшэньне відарысу з вакна.

Дрэвабарод зноў зірнуў на Гэндальфа доўга й запытальна, амаль хітра, як падалося Мэры.

– А-а, – уздыхнуў неўзабаве. – Я так і думаў, што ўрэшце ты дабярэсься дагэтуль. Ці стаміў яго Ортанк? Надта стаміў апошнім часам, і ня так уласна вежа, як мой голас ля яе. Хумм! Доўгія я распавядаў яму гісторыі ці, прынамсі, такія, што лічацца доўгімі для вас.

– Тады чаму ж ён слухаў іх? Ці ты патрапіў у Ортанк? – спытаў чараўнік.

– Хуўм, не, ня ў Ортанк! Але ж ён падыходзіў да вакна й слухаў, бо аніякім іншым чынам навінаў дастаць ня мог, і хоць ненавісныя былі яму тыя зьвесткі, ён іх прагнуў, а я паклапаціўся, каб ён выслухоўваў усё-ўсенька. А да навінаў я дадаў шмат такога, над чым яму карысна б было задумацца. Вось ён і стаміўся. Заўжды быў такі пасьпешлівы. Тое яго й згубіла.

– Я заўважаю, мой даражэнькі Фангарне, што зь вялікаю настойлівасьцю кажаш ты "жыў", "быў", "стаміўся". А як наконт "жыве" ці "стаммяецца"? Ён што, памёр?

– Не, наколькі я ведаю, не памёр. Але сышоў. Так, сем дзён як сышоў. Няшмат засталося ад яго ранейшага, калі выпаўз у сьвет, а што тычыцца ягонага паўзучага служкі, дык той увогуле падаўся блядным ценем. Не кажы мне, Гэндальфе, што я абяцаў пільна вартаваць яго, я добра памятаю. Але жусё зьмянілася. Я надзейна трымаў яго, каб ён не нарабіў шкоды, і ён страціў магчымасьць шкодзіць. Мусіш ведаць, Гэндальфе, што болей за ўсё я ненавіджу трымаць у няволі жывых істотаў, нават такіх пачвараў не ўтрымаю я пад замком безь вялікай патрэбы. Зьмяя бязь іклаў няхай паўзе куды пажадае.