БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

На практыцы бальшавіцкае права выглядала зусім іначай. Аб усім фактычна пастанаўляла і ўсім загадвала Масква. Аб зьмене парадкаў, ладу ў БССР, а тым больш аб адлучэньні ад СССР не магло быць і мовы. Ніякае свабоды перакананьня, ані слова, ані друку, ані арганізацыі, сходаў, веравызнаньня ня было. Апрача камуністычнага перакананьня, ніякага іншага ніхто ня мог выявіць, бо іншыя перакананьні перасьледваліся. Перасьледваліся таксама тыя грамадзяне, якія былі непралетарскага паходжаньня. Арганізацыі, сходы маглі адбывацца, але толькі камуністычныя. Газэты маглі выходзіць, але таксама толькі камуністычныя. Цэрквы, касьцёлы бальшавікі зачынілі, сьвятароў арыштоўвалі і садзілі ў вастрогі або высылалі ў Сібір. Рэлігія перасьледвалася, а кажнырэлігійны чалавек уважаўся за няпэўнага, асталага, або проста ворага народу, якіх нідзе да працы не дапушчалі і перасьледвалі. Свабодна магла адбывацца толькі камуністычная і бязбожніцкая прапаганда.

Не зважаючы на гэта, вялікая частка беларускай інтэлігенцыі і шмат беларускіх эмігрантаў паверылі, што ўсё-ж з бальшавікамі можна будзе супрацаваць, адбудоўваць край, беларускую культуру, і браліся шчыра за працу ў галіне беларускае культуры, навукі, мастацтва, літаратуры, гаспадаркі і г. д. Яны разгарнулі працу ва ўсіх галінах. Перш за ўсё зьвярнулі ўвагу на тое, каб Беларусь была запраўды беларускім краем і каб у ёй згінулі чужыя расейскія і польскія ўплывы, а таксама, каб народ меў магчымасьць разьвіваць свой дабрабыт. Дзеля гэтага праводзілася вялікая рэформа ў сельскай гаспадарцы, пачалася праца над вывучэньнем, дасьледваньнем прыродных багацьцяў і магчымасьцяў разбудоўваньня прамысловасьці, а таксама шырокая культурная і асьветная акцыя. Земляробы атрымалі зямлю, магчымасьці хутарызацыі, што стварала асновы для палепшаньня найбольш пакрыўджанага дасюль беларускага сялянства. Арганізаваліся розныя асьветныя курсы. Розныя навуковыя дасьледныя экспэдыцыі сьцьвярджалі, што на Беларусі ёсьць магчымасьці эксплёатацыі зялезнае руды, што ёсьць адзнакі знаходжаньня ў беларускай зямлі солі, нафты (газы), вугальля, сярэбраных пяскоў, дыямэнтаў і іншых багацьцяў, а першым чынам вялізарныя колькасьці рознага роду будаўляных матар'ялаў— дрэва, лесу, вапны, высокаякаснага пяску-кварцу для прадукцыі шкла і высокаякаснага торфу. Быў знойдзены спосаб культываваньня каўчуковае расьліны, гэтак званага кок-сагызу, запраектаваны шырокі плян асушэньня балатоў, электрыфікацыі краю, рыбнае і жывёлагадоўнае гаспадаркі, разбудовы мясцовае прамысловасьці і г. д. Увесь край ускрываўся густой сеткай беларускіх народных і сярэдніх школаў. Заснаваны ў сьціплым памеры ў 1921 годзе ў Менску Беларускі Дзяржаўны Унівэрсытэт разьвіўся ў паважную вышэйшую школу, а створаны ў 1922 годзе сьціплы Інстытут Беларускае Культуры — у паважную акадэмічную беларускую ўстанову. Узнавіла сваю працу сельскагаспадарская акадэмія ў Горы-Горках. У Менску адчыніўся пэдагагічны тэхнікум, палітэхнічны інстытут. Наагул у БССР паўстала больш за 20 розных школаў вышэйшага тыпу і каля 30 розных навукова-дасьледных установаў. Разьвіваўся беларускі тэатр, опэра і балет. Вялікая работа праводзілася ў галіне беларускае навукі, гісторыі, этнаграфіі, мовы. Беларускія навукоўцы вялі вялікую работу. Асабліва вялікія заслугі мелі ў гэтым прафэсары: Ігнатоўскі, Доўнар-Запольскі, Пічэта, Шчэкаціхін, Даўгяла, Смоліч, моваведы: Язэп Лёсік, Некрашэвіч, прафэсар Эпімах-Шыпіла, прафэсар Карскі, Бузук, браты Гарэцкія і іншыя. Былі гэта людзі, якія пераважна пачыналі беларускую нацыянальную працу ў канцы XIX ст., або за часоў «Нашае Нівы», і яны яе прадоўжвалі і за бальшавікамі. Прыгожа разьвівалася і беларуская літаратура. Зьяўляліся новыя таленавітыя беларускія пісьменьнікі і паэты: У. Дубоўка, Я. Пушча, М. Зарэцкі, У. Хадыка і шмат іншых. Сваймі творамі яны ўздымалі разьвіцьцё беларускае літаратуры на нябывалы высокі сусьветны ўзровень. Беларускім паэтам і пісьменьнікам удалося стварыць свае літаратурныя згуртаваньні «Маладняк», «Узвышша» і «Полымя», дзе гартавалася і выкоўвалася беларуская нацыянальная ідэялёгія.