БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ
- Автор: Найдзюк Язэп, Касяк Іван
- Год: 1993
- Язык: белорусский
- Год: Навука і тэхніка
- ISBN: 5343014585
- Жанр: История
Электронная книга - «БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ». Краткое содержание книги:
Тады, аднак, ужо зацікаўленьне беларускім пытаньнем шырака агортвала беларускую моладзь, што вучылася ў гарадох. Моладзь гэтая пачала арганізавацца. Зьяўляліся гурткі беларускіх студэнтаў у Пецярбурзе, Маскве, Варшаве, Кіеве, Кракаве, Харкаве, Адэсе.
У Маскве беларускі гурток зарганізаваўся ў васаблівых абставінах, бо ў вастрозе на Бутырках, дзе ў 1891 г., пасьля студэнцкіх «непарадкаў», сядзела шмат арыштаваных студэнтаў з нашага краю, а між імі і будучы беларускі пісьменьнік Антон Лявіцкі (Ядвігін Ш.). Гурток гэны пасьля, між іншага, выдаў пабеларуску «Сыгнал» Гаршына.
Студэнты Пецярбурскага Унівэрсытэту: Вацлаў Іваноўскі, Іван і Антон Луцкевічы, Бурбіс, Валэйка і другія ў 1899—1890 гг. зарганізавалі выдавецтва беларускага нелегальнага часапісу «Свабода». Першы нумар быў выданы ў Лябёдцы ў Лідзкім павеце, скуль паходзіў студэнт Іваноўскі. Далей, нажаль, выдавецтва «Свабоды» спынілася з прычыны рэвізіі і з усяго накладу першага нумару засталося толькі два экзэмпляры.
У 1902 г. у Пецярбурзе беларускія студэнты заснавалі гурток пад назовам: «Круг беларускае народнае прасьветы і культуры». Гэты гурток, між іншага, выдаў на гэктографе невялікія кніжкі «Калядную пісанку» і «Вялікодную пісанку». Апрача таго, ён выдаў «Вязанку» Няслухоўскага, падаючы яе ў цэнзуру як твор у баўгарскай мове.
Такім парадкам, паўставалі і працавалі першыя беларускія культурныя арганізацыі і гэтак разьвіваліся і павялічаліся рады першых змагароў за вызваленьне Беларусі.
XXV
Першыя беларускія палітычныя арганізацыі.— «Наша Доля», «Наша Ніва».— Беларускія адраджэнцы.— Беларускае палітычнае, нацыянальнае, грамадзкае, культурнае, гаспадарскае і рэлігійнае жыцьцё перад першай сусьветнай вайной.
Беларускі адраджэнскі рух у канцы XIX і на пачатку XX стагодзьдзяў, не зважаючы на розныя перашкоды. пакрысе, але станоўка разьвіваўся. Гэтаю парою ў Расеі царскі пасад займалі Аляксандар III (1881 —1894), а пасьля Мікалай II (1894—1917).
Абодва яны былі хістлявымі. Раз яны пробавалі паладзіць з апазыцыяй, другі раз зноў цалком аддаваліся пад уплывы буржуазнае «чорнае сотні». У выніку гэтага ў Расейскай імпэрыі ня было парадку: далей разьвівалася рэлігійнае змаганьне, эксплёатацыя працоўных і масавая эміграцыя ў Амэрыку, дзе людзі шукалі лепшага жыцьця. У самой Расеі людзі таксама шукалі дарогі да лепшага жыцьця. Сацыялістычныя і рэвалюцыйныя арганізацыі, якія пашыралі думкі аб лепшай долі, разьвівалі штораз шырэй сваю дзейнасьць. Падтрымвалі іх эмігранты з замежжа — з Францыі, Швайцарыі, Ангельшчыны, дзе, між іншага (у Лёндане), друкавалася спэцыяльная рэвалюцыйная літаратура.
Сярод беларусаў таксама паўстала думка стварыць спэцыяльную палітычную арганізацыю, якая кіравала-б і праводзіла-б працу ў кірунку перабудовы ладу ў Расейскай імпэрыі. Такая першая беларуская палітычная арганізацыя паўстала ўзімку 1902 г. у Менску пад назовам «Беларуская Рэвалюцыйная Партыя». Неўзабаве яна зьмяніла свой назоў на «Беларускую Рэвалюцыйную Грамаду». Закладнікамі яе былі студэнты-беларусы пецярбурскіх вышэйшых школаў: Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч (Антон Навіна), беларускі пісьменьнік Казімір Кастравіцкі (Карусь Каганец), работнік Віктар Зелязей і інш. Адначасна паўстала арганізацыя гэтае партыі ў Вільні і ў Пецярбурзе. У Вільні заклалі яе студэнт Францішак Умястоўскі (Дзядзька Пранук) і гімназісты Бурбіс (Піліп), а ў Пецярбурзе — студэнт Вацлаў Іваноўскі (Вацюк Тройца) і курсістка, а пасьля ведамая беларуская паэтка, Алёіза Пашкевічанка (Цётка).
Беларуская Рэвалюцыйная Грамада хутка разьвіла шырокую дзейнасьць, зьбіраючы новых сяброў, выдаючы за межамі і распаўсюджваючы ў краі адозвы і творы Багушэвіча, Няслухоўскага і другія. У Лёндане, між іншага, былі выданыя творы Багушэвіча на папяроснай паперы пад назовам «Песьні», з напісам на вокладцы «С разрешения Синодальной Типографии», брашуры: «Як зрабіць, каб людзям стала добра на сьвеце», «Хто праўдзівы прыяцель беднага народу», «Гутарка аб тым, куды грошы мужыцкія ідуць» і ім падобныя брашуры.
У 1903 г. адбыўся першы зьезд Беларускае Рэвалюцыйнае Грамады. Зьезд прыняў праграму арганізацыі, пастанавіў дамагацца краёвай аўтаноміі для Беларусі з соймам у Вільні і культурна-нацыянальнай аўтаноміі для нацыянальных мяншыняў на Беларусі, наказаў распрацаваць зямельную праграму на аснове канфіскацыі бяз выкупу панскіх двароў, казённых земляў і інш. ды адначасна пастанавіў назваць сваю арганізацыю «Беларускай Сацыялістычнай Грамадой».