БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

«Мужыкі, браты мае родныя!

З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіцца мне пісаць да вас і можа астатні раз Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мне народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але ня жаль згінуць за тваю праўду. Прымі, народзе, да шчырасьці мае слова перадсьмертнае, бо яно як-бы з таго сьвету толькі для дабра твайго напісана. Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум i навуку. Тады ён толькі ў радзе жыць у дастатках, і тады толькі, памаліўшыся Богу, заслужыць неба, бо, узбагаціўшы навукай розум, разаўе сэрца і народ свой цэлы шчыра палюбіць. Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так і навука праўдзівая ня ідзе разам з няволяй маскоўскай. А пакуль яна у нас будзе, у нас нічога ня будзе. Ня будзе праўды, ня будзе багацьця і ніякае навукі, адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, а на пагібель нашу. Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за сваю веру, за зямлю сваю родную Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой маскаля ўжо ня будзе».

Паўстаньне 1863 году расейцы задушылі. Сталася гэта дзякуючы таму, што царскія сілы былі большыя і мацнейшыя, а таксама і таму, што паўстанцы ня мелі належнага падтрыманьня сярод сялянства. Сяляне ня толькі не памагалі паўстанцам, але часта з імі змагаліся, асабліва з «белымі» польскімі паўстанцамі, якія, хочучы адбудаваць Польшчу, адначасна хацелі вярнуць паншчыну, тымчасам як яе ўжо касаваў нават сам цар. З боку сялянства меў падтрыманьне толькі Каліноўскі, але ён яшчэ не пасьпеў належна падрыхтаваць сабе грунт. Ягоныя словы ня ўсюды яшчэ дайшлі да сялянскіх вушэй, а да таго-ж на вёсцы панавала цемра і нясьведамасьць. Разумеў гэта добра Каліноўскі і нават з-пад шыбеніцы заклікаў да асьветы, ведаючы, што тады можна будзе адбудаваць Беларусь, калі ўсё сялянства станецца сьведамым нацыянальна, сацыяльна і разьвітым культурна. Ведаў Каліноўскі і лекі на цемру, і таму ён пашыраў друкаванае беларускае слова, выдаючы «Мужыцкую Праўду» і адозвы. Але пазналіся на ім і ворагі ягоныя, і дзеля таго побач з літаратурай Каліноўскага пачалі зьяўляцца адозвы (нават фальшывыя) і брашуры, друкаваныя пабеларуску ў краі і за межамі, выдаваныя польскімі панамі («белымі») і царскім урадам. Так, прыкладам, «белыя» выдалі: «Гутарку старога дзеда» Вінцуся Каратынскага, «Прадсьмертны разгавор пустыньніка Пятра, каторы жыў у пушчы і памёр, маючы 140 год», «Крыўда і праўда». Ф. Пчыцкага і іншыя, у якіх агітавалі беларусаў ісьці разам з Польшчай. Ізноў-жа царская ўлада выдала: «Бяседу старога вольніка», «Мову Старавойта» — аўтарам якіх быў Апанас Кісель (Франц Блус), бязьіменныя вершы: «Быў на Русі чорны бог», «Ой калі-б, калі маскалі прыйшлі» і іншыя. У іх гаварылася, што шчасьце Беларусі нясе толькі царская Расея. Такім парадкам, паўстаньне 1863 году паказала шлях збройнага змаганьня за палітычную самастойнасьць Беларусі і прычынілася да ўзнаўленьня беларускага друкаванага слова.Дарма што паўстаньне расейцы зьліквідавалі, беларускі друк пашыраўся-б, бо паўстаньне, асабліва незалежніцкая беларуская акцыя Каліноўскага, выклікала зацікаўленьне беларускім пытаньнем у расейскіх колах. У Маскве нават зьявілася думка выдаць газэту пабеларуску, якая занялася -б культурна-навуковым аглядам Беларусі. Намеры гэтыя, аднак, скасаваў хутка царскі загад ад 1867 году, які забараніў друкаваць пабеларуску.