БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

Агулам бяручы, першапачатная гаспадарка Беларусі мела замкнёны натуральны характар. Паасобныя краіны, княствы жылі сваім собскім ізаляваным самастойным эканамічным жыцьцём. Сяляне і земляробскія работнікі княжых двароў выраблялі ўсё самі, што ім трэ' было і што было патрэбнае для іхных валадароў, князёў і паноў. Адбываўся абмен вырабамі і прадуктамі, але ён не адыграваў большае ролі. З чужых краёў набываліся толькі такія прадукты і прадметы, як соль, мэталёвыя вырабы, розныя прыправы, прадметы раскошы. Гэтыя рэчы атрымваліся з поўначы, з Скандынаўшчыны і з паўдня, з Бізантыі, на замену за вывожаныя туды з Беларусі воск, скуры, смалу, збожжа ды іншыя земляробскія прадукты.

Рамяство і промысел, а таксама і гандаль спэцыяльна не выдзяляліся, а жыхарства ня мела рэзкага падзелу на станы-клясы. Праўда, былі ўжо гандлёвыя цэнтры ў Полацку, Смаленску, Віцебску, Менску, якія вялі гандаль з Скандынаўшчынай і Бізантыяй ды паўдзённа-ўсходнімі народамі, аб чым гаварылася раней, але ўсё гэта ня зьіначвала ўсё-ж агульнага характару беларускае самастойніцкае, самавыстарчальнае гаспадаркі і не дзяліла яе на вытворскія спэцыяльныя колы Гэтак гаспадарка ў Беларусі прадстаўлялася больш-менш да XV стагодзьдзя. Пасьля-ж палажэньне зыначвалася. Насамперш пачало выдзяляцца рамяство і гандаль. Гэтыя дзьве вельмі важныя галіны гаспадаркі канцэнтраваліся ў гарадох, якія штораз больш разьвіваліся. Асабліва гэта заўважаецца ў другой палове XV, праз усё XVI і ў першай палове XVII стагодзьдзя. Характэрнай асаблівасьцю гэтага пэрыяду зьяўляецца таксама рост прыгоннае гаспадаркі і ўзмацненьне панска-фэўдальна-прыгоньніцкай эксплёатацыі сялянства. Паны і шляхта, уцягваючыся ў гандаль, галоўна замежны, стараліся ўзьняць прыбытковасьць свае гаспадаркі, павялічвалі яе, павялічвалі лік падданых ім сялян, памеры натуральных іхных павіннасьцяў ды ўводзілі грашовыя падаткі. Паны, шляхта і духавенства знаёміліся з новымі прадметамі раскошы заходня-эўрапэйскага рынку і стараліся набыць іх як мага найбольш. Набыць-жа гэта можна было за кошт збыту прадуктаў сельскае гаспадаркі, жывёлагадоўлі і лясных распрацоваў.

Гандаль Беларусі з замежнымі краямі таксама зьіначыўся. Першым чынам адпаў гандаль з Бізантыяй. Сталася гэта ў XIII ст., калі паўдзённыя і ўсходнія землі занялі татары. Тады ўвесь бадай беларускі гандаль з замежнымі краямі зьвярнуўся на захад праз Рыгу, Кэнігзбэрг, Данцыг — у Нямеччыну, Галяндыю, Швэдыю, Гішпанію, Партугалію, Ангельшчыну, Італію, а пазьней, як былі знойдзеныя водныя шляхі,— у Афрыку, Індыю ды ўрэшце ў Амэрыку. Апрача Полацкага, Смаленскага, Віцебскага, Магілёўскага і Менскага гандлёвых цэнтраў расьлі новыя гандлёвыя цэнтры ў заходняй частцы беларускага гаспадарства ў Берасьці, Горадні, Вільні ды іншых гарадох.