БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

Каб быў парадак, падзел працы, каб лягчэй было кіраваць князю гаспадарства, паўставаў адміністрацыйны апарат і адпаведныя ўлады ды ўрадаўцы. Так, на чале агульнае канцылярыі стаяў канцлер, земскімі справамі, прыбыткамі і гаспадаркай загадваў падскарбі, арміяй у часе супакою кіраваў гэтман, а ў часе вайны галоўным камандуючым быў сам вялікі князь. Князёўскі двор і прыдворных урадаўцаў кіравалі: маршалак земскі і дворны, якія загадвалі прыдворным цэрэманіялам, прыняцьцем гасьцей, вызначэньнем кватэраў удзельнікам сойму і публікавалі абавязкавыя пастановы на месцы прабываньня гаспадара; падчашы загадваў усім пітвом, чашнік — наліваў пітво, кройчы — кіраваў падзел страваў, стольнік і падстолі — загадвалі накрываньнем сталоў, кухмістар — загадваў кухняй, канюшы — прыдворнымі стайнямі, лоўчы — арганізаваў ловы, паляваньне, падкаморы-ложнічы — абсталёўвалі пакоі, мечнік — трымаў меч гаспадара ў часе цэрэмоніяў, дворны падскарбнік — загадваў гаспадарскімі прыбыткамі.

Вялікае княства было падзеленае на ваяводзтвы. У XV ст. было толькі два ваяводзтвы: Віленскае і Троцкае, а ў XVI ст. ужо былі ваяводзтвы і Полацкае, Віцебскае, Смаленскае, Менскае, Наваградзкае, Мсьціслаўскае, Падольскае, Берасьцейскае, Валынскае, Брацлаўскае і Кіеўскае. Жмудзь і Валынь былі арганізаваныя ў стараствы. Ваяводзтвы дзяліліся на паветы і дзяржавы. Кіравалі іх дажыцьцёва вызначаныя гаспадаром ваяводы, старасты, намесьнікі. Яны зьяўляліся прадстаўнікамі вялікакнязеўскае ўлады.

Дзякуючы штораз большаму ўзросту колькасьці магнатаў і розным прывілеям для заслужаных ваякаў, урадоўцаў і розных адміністратараў жыхарства дзялілася на станы: баяраў, мяшчанаў, магнатаў, сялян і нявольнікаў.Баярскі стан выдзяліўся з тых людзей сялянскае свабоднае масы, якія выконвалі ваенную службу, былі ў дружыне князя. Некаторыя з іх атрымалі вялікія надзелы зямлі за розныя ваенныя заслугі і засялялі іх палоннымі — нявольнікамі або тымі сялянамі, якія хацелі працаваць пад іхным кіраўніцтвам. З гэтых людзей, надзеленых вялікімі землямі, паўстаў стан вялікіх магнатаў, вяльможаў, паноў. Магнаты ў гаспадарсьцьве часта адыйгрывалі паважную, станоўкую ролю і мелі розныя вялікія прывілеі. З дробных баяраў паўстаў шляхоцкі стан. Вось-жа шляхта таксама ўсьцяж дамагалася зраўнаньня ў правах, бо яна таксама, як і магнаты, мусіла ісьці ваяваць на выпадак вайны. У 1413 г. шляхта юрыдычна дабілася ўжо зраўнаньня, але практычна магнаты даўжэйшы час яшчэ мелі станоўкія ўплывы на гаспадарскія справы. Бачачы гэта і ня могучы перамагчы сваіх магнатаў, баярства-шляхта шукала сабе дапамогі з боку польскае шляхты і ўзамену за гэта імкнулася да злучэньня Вялікага Княства з Польшчай, дзе шляхта бадай што хацела, тое і рабіла. Урэшце, шляхта Вялікага Княства дамаглася свайго у часе вайны Вялікага Княства з Маскоўшчынай за Лівонію. Яна ня толькі была зраўнанай з магнатамі, але хутка здабыла кіраўнічую ролю ў гаспадарсьцьве. Магнаты, аднак, яшчэ доўга змагаліся з шляхтай, што засьлеплена гналася за Польшчай. Прыкладам гэтага можа быць шмат выступленьняў проці палякоў і каталіцтва і, між іншым, прамова беларускага дэлегата з Смаленшчыны, Мялешкі, якую ён сказаў пабеларуску перад адчыненьнем сойму ў Варшаве ў 1589 г. да караля Жыгімонта Вазы. Мялешка, войстра наракаючы на палякоў і польскія парадкі, дамагаўся, каб заўсёды пры каралю была такая самая колькасьць дараднікаў беларусаў, як і палякоў. Магнаты доўга баранілі яшчэ самастойнасьць беларускага гаспадарства — Вялікага Княства Літоўскага, нажаль нічога ня здолелі зрабіць. Шляхта поўнасьцю паддавалася польскім уплывам, развальвала беларускую гаспадарсьцьвенасьць і паніжала іншыя станы — мяшчанаў і сялянаў, якія бадай аж да канца XIV ст. з гледзішча юрыдычнага ня розьніліся ад баярства-шляхты.