Кліч роднага звона

Ён спрабаваў яе ўшчуваць, біць, выганяў у Галіч, але сваяк-дворскі зноў прывозіў яе сюды, угаворваў ix памірыцца, i яна заставалася, зноў i зноў прыносіла яму ўсё новыя насмешкі i пакуты, нарадзіла ажно сямёра дзяцей,— з ix толькі, можа, першая дачка была яму роднай. Толькі гады крыху астудзілі яе гарачую кроў i плоць. Праўда, пабольшала за гэты час іншага — злосці, сварлівасці, а да ўсяго яна ў Навагародку стала ахоўніцай нораваў, за што на яе было шмат за вочы кпінаў i здзекаў.

Цяпер, гутарачы з ім, Раксана запынілася каля покуця — каля стала, лаў i столакаў з дубовых абчасаных, пашкрэбаных шклом i нацёртым, як i падлога, воскам дошак. Над сталом вісеў абраз, шасцібалонкавыя вокны былі зашклёныя кіеўскім шклом, сцены былі атынкаваныя i размаляваныя фрэскамі альбо завешаныя дарагімі дыванамі (дываны, як i фаянсавы посуд, былі з далёкай дзяржавы Буідаў[45]), рознакаляровы дыван ляжаў i на падлозе, ажно да печы з дымаходам — Раксана любіла жыць раскошна i цяпер вельмі перажывала, што з-за мангольскага пагрому, можна сказаць, амаль запыніліся паступаць пышныя i дарагія тавары з Кіева i больш далёкага поўдня ды з Блізкага Усходу (цяпер ужо не ўбачыш тут дзіўных наўючаных вярблюдаў альбо аслоў, арабскіх коней, самае вялікае павозкі-калёсы з соллю з Галіцка-Валынскай зямлі), дык прыходзіцца задавольвацца ўсім звычайным тутэйшым, што можна здабыць у навагародскай альбо ў суседніх літоўскіх, полацкай землях ці ў Ноўгарадзе, куды завозяць свае тавары еўрапейскія купцы.

— Ты мог пахіснуць Усяслава, але не здолеў!— зноў папікнула Раксана.

— Твае ж любімыя князь i братачка далі яму ахоўную грамату! — агрызнуўся ён.

Як кажуць, трапіў у самае сэрца: Раксана, ведаючы пра гэта, была ўжыгнута, прамовіла са шкадаваннем:

— Канечне, князь Данііл залішне расшчадрыўся. Не мог не бачыць: князь Ізяслаў i Усяслаў выдзелілі яму зусім малую сілу, толькі для адчэпнага, а ён — грамату з падзякай i з апраўданнем Усяслава! Я так i скажу сваё слова Андрэю.

— Князь Даніла i твой сваячок хітруюць,— прамовіў, заступаючыся сам за сябе, Расціслаў.— Яны ведаюць: цяпер толькі пагрозай i сілаю Навагародак ужо не ўтрымаюць. Дык трэба абачлівасць i манэўры. Нават задобрылі i будуць задобрываць Усяслава, каб ён не павярнуў свае дружыны супраць ix, а мяне змусяць цяпер удвая-утрая больш усё ўведваць, перадаваць ім i шкодзіць Навагародку. Баяры, канечне ж, убачаць гэта, i той-сёй яшчэ панепрыязнее да мяне. Колькі я пацярпеў ужо i колькі яшчэ прыйдзецца пацярпець за Данілаву палітыку!

— Але ты за гэта нямала i маеш, i будзеш мець, калі не прытупіш свой зрок i слых! Цяпер, як перадае праз свайго чалавека Андрэй, ты павінен проста віжаваць за Усяславам i за воўкам Мендогам, i за яго святым, але хітрым сынком.

— Навіжуй вельмі, калі яны шэпчуцца толькі самнасам!