БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

Рэфармацыйны рух, аднак, не агарнуў шырэйшых пластоў народу, а трымаўся толькі на вярхох грамадзянства. Другім слабым бокам пратэстанцтва было разьбіццё яго на сэкты. Гэтых сэктаў на Беларусі налічвалася да 70. Кажная уважала толькі сваю веру за праўдзівую і выступала супроць іншых. I гэта было адмоўнаю зьяваю ў жыцьці народу, бо распальвала ў ім рэлігійныя спрэчкі, якія прыймалі часам надта войстры характар.

Асабліва востра супроць рэфармацыйнага руху выступалі каталіцкія манахі з закону езуітаў. Сьцягнуў іх сюды з Польшчы віленскі біскуп Валяр'ян Пратасэвіч дзеля змаганьня з пратэстанцтвам. Усе бадай езуіты былі палякамі. Таму яны, апрача рэлігійнай нецярплівасьці, прынесьлі на Беларусь і першыя асымілятарскія тэндэнцыі і ў надта вострай форме. Польскія езуіты ўтоесамлявалі каталіцтва з польскасьцяй і не сароміліся гэта публічна прапаведваць. Дзякуючы рэлігійнай свабодзе ў Беларусі яны пачулі дасканальны грунт для свае дзейнасьці. Дзейнасьць гэтая ня мела характару запраўднай рэлігійнай працы, а насіла ўсе адзнакі польскага ваяўнічага каталіцызму. Каб уявіць сабе абраз гэтае дзейнасьці, досыць сказаць, што выдатны польскі езуіт Петра Скарга, выступаючы ў Полацку і Вільні, ня ўмеў ці не хацеў адрозьніць каталіцкае рэлігіі ад польскае нацыянальнасьці. Рэлігійны сьветапагляд тагачаснай Польшчы стаяў на тым самым прымітыўным узроўні, як і Масквы, дзе цёмныя праваслаўныя ерархіі таксама не адрозьнявалі праваслаўнай рэлігіі ад маскоўскае нацыянальнасьці.

Польскія езуіты імкнуліся апанаваць касьцёл на Беларусі, зрабіць з яго сродак палёнізацыі. Ведаючы, што пакуль у каталіцкім касьцёле на Беларусі будуць духоўнікі беларусы, датуль гэтая мэта дасягненая ня будзе, яны выкарыстоўвалі факт ерархічнае залежнасьці каталіцкага касьцёлу на Беларусі ад духоўных уладаў у Польшчы і імкнуліся паставіць тут духоўнікамі палякоў. Прадметам іхнай атакі сталася віленская беларуская каталіцкая катэдра. Тут, пасьля пераводу біскупа Юр'я Радзівіла ў Кракаў, польская каталіцкая ўлада хацела паставіць за біскупа паляка Бэрнарда Маціеўскага. Але каталіцкае жыхарства Вільні, у якім гады яшчэ быў моцны нацыянальны дух, спрацівілася прыняць за біскупа цаляка. Пачалося змаганьне. Трывала яно ад 1595 да 1605 г. і на працягу яго віленская біскупская катэдра заставалася незанятай. Гэтае змаганьне набывала штораз вастрэйшых формаў. У міжчасьсі, аднак, езуітам удалося навярнуць на каталіцтва беларускіх магнатаў і ладную частку шляхты, што прыймала гэты каталіцызм у ягоным польскім выданьні, г. зн. не адрозьняваючы каталіка ад паляка. Пры дапамозе гэных магнатаў езуіты здолелі паступова замяняць беларускіх каталіцкіх духоўнікаў польскімі і здабываць каталіцкі касьцёл на Беларусі дзеля сваіх асыміляцыйных мэтаў.