За морам Хвалынскім

— Дык што за справы пагналі цябе, княжацкага дружынніка, у гэтыя мясціны i куды ты далей трымаеш кірунак?

— А ты сам адкажы, ці сустракаў ты па дарозе ці як-небудзь арабскага купца Абдурахманбека, што жыве ў далёкай Бухары? — пытаннем адказаў Алекса.

— Абдурахмана? Не прыпомню,— задумаўся Раждзеп.— Звілістыя шляхі купецкія, многіх людзей ведаю я, але ж i ты ведаеш — гадамі падарожнічаю я па свеце, столькі імёнаў i твараў перакручваецца ў памяці. А што ен зрабіу табе, гэты купец Абдурахман?

А калi выслухаў усю гісторыю, пасур'ёзнеў усмешлівым тварам, задумаўся.

— Купец атрымаў тваю дзяўчыну ў падарунак, ён невінаваты ні ў чым,- сказаў нарэшце.- I ты павядзеш сябе як рабаўнік i чалавек без гонару, калі паспрабуеш адабраць яе сілай. Іншая справа — адкупіць яе.

— Спрабавалі! — з горыччу ўсклікнуў Алекса.— Сам княжыч Усяслаў — хай зберагуць яго Род i парадзіхі! — ездзіў да злыдня прасіць за Бярозу. Але...

— I ты не мог i не можаш у Полацаку знайсці сабе дзяўчыну лепшую за тваю Бярозу? — здзіўлена запытаўся Раждзен.— Ну, хаця б тут, на гэтых прасторах, дзе столькі дзяўчат у кожнай хаце?

Алекса апусціў вочы.

— Няйначай прычаравала яна цябе,— раздумваў далей Раждзен.— Такое чую ў першы раз. Праўда, у далёкай Хвалісе i Багдадзе расказваюць пра каханне хлопца-стэпняка i дзяўчыны, ад гэтага кахання хлапец стаў вар ятам i пісаў вершы, якія пасля распявалі на кірмашах i пастаялых дварах старадаўніх Согда i Бактрыі. Але ж гэта казкі...

— Чаму ты дзівішся, палачанін? — Бібо гнеўна глядзеў на купца. Ён нават ускочыў.— У нас, у гарах, таксама ёсць казкі пра каханне. I людзі вучацца на ix, i плачуць ад тых казак, i шукаюць у сваіх сэрцах іскрынкі, якія высякалі словы песень.

— Дзіўлюся таму, што гэта вы, людзі поўдня, такія гарачыя сэрцам. Мы ж жывём на няласкавай зямлі, яна патрабуе ад нас столькі сіл, каб выжыць! Таму душы нашыя занятыя не каханнем, а барацьбой — за жыццё, за волю, за зямлю. Урэшце, гэта твая справа. Я ж было падумаў, што ты забіў каго i цяпер уцякаеш ад расплаты. Праўда, ты зрабіў большае — пакінуў свой край дзеля дзяўчыны, хай сабе самай прыгожай на свеце. Я гэтага не разумею. Але... мы ўсе любім слухаць чароўныя казкі. Асабліва ix любяць слухаць там, куды ты ідзеш. Але ж як ты ідзеш, не маючы грошай?

— У мяне моцныя рукі i шырокія грудзі, я зараблю сабе на жыццё, хаця на такое беднае, якое ты бачыш,— Алекса агледзеў свае палатняныя, шмат разоў латаныя порты, кашулю, амаль празрыстую ад старасці — толькі на гэтае рыззё хапіла ў яго манет!

— Калі ты ахвотна слухаеш казкі, купец, то падары свайму земляку некалькі манет,— уставіў сваё Бібо.— Яму яны вельмі спатрэбяцца.