Дзёньнік прыватнага чалавека. Апавяданьнi, iмпрэсii, эсэ
- Автор: Дубавец Сергей Иванович
- Год: 1998
- Язык: белорусский
- Жанр: Публицистика
Электронная книга - «Дзёньнік прыватнага чалавека. Апавяданьнi, iмпрэсii, эсэ». Краткое содержание книги:
Вось адкуль усе гэтыя разважаньнi пра братэрства й крэўнасьць расейцаў i беларусаў - дзьвюх адрозных паводле мэнтальнасьцi нацыяў. Гэта iмкненьне беларуса "не будзiць праблематыку", бо такiя пытаньнi паўстануць, што ня дай Бог! Хай яны ўсе тут жаруць ды начуюць, хай я сам буду падыгрываць iм i крыўляцца на iхны манер, абы ўсё неяк улеглася. Скажы, хiба ня гэтаму кожная беларуская матка навучае сваё дзiцё? Ня лезь, не высоўвайся.
* * *
Для таго, каб адказаць на пытаньне - цi ёсьць акупацыя, цi яе няма, трэба мець зьвесткi з двух бакоў: з боку захопнiка i з боку захопленага. I калi прыкметы агрэсii заўсёды тыповыя (гвалт над мiрным жыхарствам), то паводзiны акупаванага могуць як падкрэсьлiць агрэсiю, так i зьнiвэляваць яе. Нават пры самых жорсткiх i цынiчных злачынствах агрэсара ўсё гэта можа й не выглядаць на акупацыю. Як у нашым выпадку, калi нам намякнулi i мы забралi сваю заяву з суда...
Акупацыя Беларусi праз доўгiя гады стала ўсенароднай фiгурай замоўчваньня. Гавораць толькi пра некаторыя з тых акупацыяў, якiя нiбыта скончылiся: францускую, нямецкую... (Я пiшу нiбыта, бо нiхто толкам ня ведае iх рэальных наступстваў для Беларусi.) Але вось незадача: паняцьце "акупацыя Беларусi" не адрозьнiвае, француская яна цi расейская, бо ёсьць толькi "акупацыя Беларусi" з шэрагам тыпалягiчных прыкметаў, характэрных для ўсiх без выключэньня агрэсiяў. Пры ўсiх расейскiх царох, пры французах, пры паляках, пры немцах, пры татарах i пры бальшавiкох акупанты цынiчна забiвалi мiрнае жыхарства. На любую з агрэсiяў, у тым лiку расейскiх i савецкiх, прыпадаюць вёскi, спаленыя разам зь людзямi, канавы з трупамi й гвалт над сьведчаньнямi нацыянальнай тоеснасьцi.
Крывавая, трупная, "нецiкавая" гiсторыя. Гiсторыя акупацыi. Не напiсаўшы яе, мы не напiшам i гiсторыю суб'екта. Мы проста ня станем iм.
ПЭРСАНАЖЫ Й АЎТАРЫ
Калi людзi й сапраўды падзяляюцца на пэрсанажаў i аўтараў, то сёньня час аўтараў застаўся ззаду i надыйшоў час пэрсанажаў, дзейных асобаў, герояў. Драма гэтага часу - у скасаваньнi лiтаратурнае ўмоўнасьцi. Дзюймовачка выпадае з свае шкарлупiны ў брудную балотную ваду. Добра сябе пачуваюць дзейныя асобы, кепска - iх выканаўцы. Артыст у трагедыi знаходзiць цiхi прыстанак пасьля вялiкае сцэны, дзе падманваюць, забiваюць i вымагаюць геройства ўжо ня ўмоўнага. Людзi наракаюць, што вымушаныя рабiць неўласьцiвыя iм рэчы, жыць так, як раней жылi толькi кнiжныя героi. I хлiпкi дзядзечка-пiсьменьнiк, якi ўчора складаў вершы пра мужнага бальшавiка-тэрарыста, сёньня сам мусiць узяць у рукi гранату.
Але ён ня прагне нiкому рабiць блага, у яго дрыжаць рукi й прападае голас, яму хочацца лепш памерцi самому. Ён усёй сваёй iстотаю працiвiцца таму, каб увайсьцi ва ўласную кнiжку й зажыць па сабою ж прыдуманых законах. У яго сям'я, кватэра, лысiна...
Раней якiя праблемы хвалявалi сэрца? Узяў траяк i не аддаў. Вынесьлi сямейны развод на прафсаюзны сход. Не зусiм тое й не зусiм так некаму сказаў... Патрабавалася ў прынцыпе зусiм няшмат сумленьня, маралi, надзейнасьцi, каб лiчыцца прыстойным чалавекам. Людзi прывыклi, адаптавалiся да гэтага. I вось прыйшоў час, якi запатрабаваў усяго сумленьня, усёй маралi i ўсёй надзейнасьцi, - усяго або нiчога. А дзе ўзяць, калi прывык да малога?
I пачалося. Першае памерла сяброўства, бо якое сяброўства ў пэрсанажа, а тым больш - у непэрсанажа? Шэрагi сяброў скарачаюцца на колькасьць тых, якiя вышэй за ўсё паставiлi грошы, i тых, якiя ня здолелi супрацьстаяць падману, ня здолелi стаць пэрсанажамi. Лiтаратура крытычнага рэалiзму страчвае цiкавасьць, бо "такога поўна ў жыцьцi". Зь вялiзнае iлюзii дабра засталiся крохi, якiя штодня трэба вышукваць з павелiчальным шклом, i не заўсёды гэта ўдаецца. Затое гэтыя крохi ўжо не iлюзорныя, iх можна намацаць.
У гэты час пытаесься ў сябе: а чым, уласна, адрозьнiваецца дзейная асоба ад выканаўцы? Мабыць, толькi адказнасьцю. З пэрсанажа не спытаеш, аўтар жа нясе адказнасьць за свае ўчынкi i паводле гэтага заслугоўвае найменьне прыстойнага або непрыстойнага чалавека.
Адказнасьць - другi бок свабоды. I пэрсанаж ня можа быць свабодны ад уласных заганаў: ад прагi грошай i сьвербу славы.
Сьнежаньскi вецер нясе гэтае лiсьце кнiжных старонак без кiрунку й бяз мэты. Гамлеты, Мiколкi-паравозы, Блюмы, Мiцi Карамазавы, японскiя iмпэратары... Яшчэ ўчора падначаленыя аўтарскай волi, яны разьмяшчалiся ў нейкiм парадку, на сваiх месцах. Але сёньня й самi аўтары - недзе сярод iх, такiя ж бязвольныя, безадказныя й бязмэтныя. I ўсё за ўсiх вырашае вецер. Такi ж безадказны. Такi ж бязмэтны...