Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Ну што хлебарэзку расчыніў! — злосна закрычаў на мяне Анісім, ссыпаючы з воза пясок.— Прыйшоў рабіць, дык рабі. Дапамагай.

Я зразумеў яго азлабленне як сваё і дапамагаць яму не стаў. Мне ўсё роўна не параўнацца з ім ва ўмельстве ўпраўляцца з сякераю і заступам. Хаця я таксама не грэбую ўзяць іх у рукі. Вёска ў гэтым ужо ўпэўнілася, цікуючы, здавалася, пустымі і невідушчымі вокнамі сваіх хат за тым, як я корпаюся ў гародзе, сяку дровы, стаўлю плот, абразаю яблыні. Упэўнілася, і іменна праз гэта, заступ і сякеру, залічыла і прылічыла мяне да сябе. Усё астатняе, чым я займаюся паміма, апроч вясковага жыцця, у горадзе, нікога з вяскоўцаў не кранае, усе мае кніжкі ім тут, як кажуць, да лямпачкі. А вось тое, што я не цураюся іх вясковага занятку, гэта ўжо хоць маленькі ды плюсік мне. А праз гэты маленькі плюсік я вёсцы свой, і мяне можна абкласці мацюком, як абкладвае зараз задыханы ад бездапаможнасці Анісім. I ён мне таксама свой, таму што мы з ім аднолькава бездапаможныя, хаця я не адказваю яму мацюком. Не магу адказаць. Што толку ў нашых узаемных мацюках, нават у тым, калі мы зараз схопімся біцца. Выкажам назапашаную намі бездапаможнасць, адыдзем і на тым разыдземся. Ці, наадварот, купім пляшку, вып'ем, памірымся. I жыццё здасца нам больш светлым. Мо на такое выйсце, абкладаючы мяне мацюком, і рабіў намёк Анісім, на самай жа справе, што рабіць двум мужыкам, калі рабіць больш няма чаго. Але я не спраўдзіў яго спадзяванак.

Суботнік на Курскай дузе зацягнуўся, ён доўжыўся мне больш як год. I мне сумна, што нічога талковага я не зрабіў і не дамогся. Расказваць аб ім і то сум бярэ. I неяк, адчуваю я, не кладзецца гэты расказ у тыя рамкі, што адвёў сабе тут я сам. Яго трэба было, мусіць, рабіць асобна. I ўсё звялося б, як кажуць, да прыватнага выпадку, які б нікога пе закранаў, а галоўнае, пісалася б больш лёгка. Не ад мяне, не праз мяне, а проста як той жа зноў прыватны выпадак, і фон бы тут меўся быць інакшы, нікому б не калола вочы разбураная сірочая хата, мая вёска, мае землякі. I гэта, пэўна, было б больш разумна і больш бяспечна. Але што зробіш, мне позна ўжо брацца за розум. А воз свой выбраў я сам, сам упрогся ў яго, самому трэба i цягнуць; няма чаго ківаць, што намуляў карак, і зноў жа не ўся праўда за гэтым ківаннем. Выпадалі ў тым зацяглым суботніку і светлыя хвіліны. І вынік яго не такі ўжо i безнадзейны, калі зірнуць на яго з вышынь жыцця i пры святле не толькі сённяшняга сонца, сонца адзінага дня. Жыццё неаднамернае, i тое, што здавалася ўчора паражэннем, заўтра можа выглядаць i як перамога. А з дарогай я зведаў мноства паражэнняў, i адно за другое горшае.