Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Ну і дурань,— ацаніў і ўхваліў мой подзвіг, скоса зірнуўшы толькі на мяне, як на штосьці сапраўды бязглуздае і не вартае ўвагі і іншых слоў. I разам з цёкам халоднай вады, што хлынула зверху халяў маіх кароткіх ботаў, я зразумеў гэтае сваё глупства, адчуў сябе няёмка перад ім. I пачуццё няёмкасці не адыходзіла ад мяне ўсю дарогу, што засталася да вёскі, пакуль цягнуўся следам за трактарам на буксіры. I буксіраваў мяне сын Місцюка. Таго самага Місцюка, які ссёк маю яблыню, піў бярозавік з маёй бярозы, залез у маю хату, заняў яе. I я павінен быў ненавідзець яго. Ён вораг мой, з якога боку ні падыходзь. Але дзіўная справа, я не знаходзіў у сабе ні варожасці да яго, ні нянавісці. Больш таго, я спрабаваў апраўдаць яго. Што гэта, як растлумачыць мне сабе. Ці ў мяне вельмі кароткая памяць? Так жа можна дакаціцца і да сваяцтва з Місцюком. Забягаючы крыху наперад, я павінен прызнацца, што я сёння блізкі да таго, каб парадніцца з Місцюком. Мой сын і малодшая дачка Місцюка дружаць, праводзяць разам вечары, сустракаюць поўнач на лавачцы каля разбуранага дзетдомаўскага ганка. Занадта ж літаратурны сюжэт, ці не праўда? Я пракручваю яго ў галаве, ведаю, што ён немагчымы для мяне ў літаратуры: магу пісаць, магу не пісаць, але пісаць не буду. Але гэта тое, што тычыцца літаратуры, а як у жыцці? Што і як я павінен сказаць сыну. Забараніць сустракацца з любай яму дзяўчынай. Але чаму, чаму я павінен умешвацца ў яго жыццё, ламаць яго. Хаця, згодна логіцы, павінен.

Ах, «логіка, логіка»... «На Руси страшная бедность по части фактов и страшное богатство по части всяких рассуждений»,— амаль сто гадоў назад напісана рукою Чэхава. Гэты радок я прачытаў толькі во цяпер. Я таксама ўпадаю ў разважанні, павялічваю іх. Колькі бяды нарабіла класіка, колькі нарадзіла разважлівых, памяркоўных разумнікаў. Як прагне кожны з тых, што пішуць, пісаць толькі класіку. I гэтую кніжную класіку крадуць і расцягваюць па радку, па слоўцу, выдаюць за сваё. I чарадою, статкам пруць, пруць па раманах ужо, аповесцях і апавяданнях усе спрэс Наташы Растовы, Андрэі Балконскія, браты Карамазавы, Ідыёты, Акакіі Акакіевічы. Маленькія Наташы, маленькія ідыёты. I кожны, прытрымліваючыся класікі, з цягам часу сам робіцца класікам. Маленькім, праўда, але ўсё роўна класікам, дзякуючы розуму, штукарству і латаратурнай памяці, дасягаючы ўмельства рабіць злепак з гэтай памяці, накладваючы той злепак, як шаблон, на пераменлівае жыццё. I ў выніку атрымліваецца, здаецца, усё жыццёва і не без палёту, а на самай справе ўсё гэта толькі цень, цень, цень жыцця, літаратуры, здольнасцей, цень Дастаеўскага, Гогаля, Талстога, Чэхава. I я таксама, пэўна, нейчы цень у свеце, які так любіць паўтарацца, паўтарацца, не паўтараючыся, жартуючы з нас, пасміхаючыся з нас. Але мне зусім не хочацца ўпадаць у разважанні. Яшчэ пачнуць шукаць, каго я тут меў на ўвазе. I знойдуць жа. I не дзіва, так заўсёды было на свеце, калі некаму муляла знайсці ведзьму, то яе абавязкова знаходзілі. А адзінае ж, чаго я прагну, каб засталіся цвёрдаю рука і відушчым вока, каб не схібіла і не здрадзіла мне памяць, каб я здолеў перадаць праз паперу хоць нейкую частку таго, як гэта было. Прыдумляць жа мне няма патрэбы, хаця цені класікі і класікаў гоняцца і за мной, увесь час так і карціць, як таму дзеду Ахрэму, украсці ці, мякка кажучы, пазычыць у сваёй літаратурнай памяці нешта ці ў каго-небудзь з Вялікіх ценяў пазычыць, іх жа ўжо не ўбудзе. Пазычыць, таму што я баюся другой бяды, ценяў, водгукаў даўняга папроку, што прагучаў яшчэ ў тыя дні, калі я быў студэнтам. Папрок мне і маёй першай кніжцы: не безнадзейна, але надта ж суб'ектыўна. Справядлівасці дзеля трэба адзначыць, што я так тады і не зразумеў, папрок гэта ці пахвала. Не зусім разумею гэта і сёння. Невук па частцы тэрмінаў і адназначных вызначэнняў. Але сёння я прынаравіўся ўжо не выказваць гэтага свайго невуцтва: калі вы так кажаце, значыць, так яно і ёсць. А тады я кінуўся ў бойку, я пачаў бараніць гэтую сваю цемнату з запалам і палымянасцю шчырага недавучкі, з запалам і палымянасцю, уласцівым той пары. I цяпер варта мне толькі прыгадаць, як паблажліва маўчалі тыя, з кім я спрачаўся, я адчуваю, што чырванею, і сёння, заднім чыслом, я прашу іх дараваць мне ўсё тое даўняе, а заадно і цяперашняе, таму што гэтая кніжка, калі яна толькі складзецца, адбудзецца, будзе куды больш суб'ектыўнай за ўсе іншыя, разам узятыя, што напісаў я раней, яна ж пра маю родную хату... Канечне, хацелася б спадзявацца, што трохі і пра вашу хату, але гэта ўжо як вы самі скажаце...