Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Мар'ян устаў, устаў і Паніхіда. Дзень быў усё такі ж хмурны. Лес стаяў голы, без адзінага лісціка, і зямля без травінкі, чорная. Паніхіда, пэўна, каб лепш расла трава, пускаў палы. I ўсё ўкруга яго хаты было выпалена. I сама хата стаяла сярод гэтых палаў, лятучага травянога попелу, якім забаўляўся вецер, як вялізная галавешка, ашклянелымі вачыма пазірала на раку, у снулую шэрую далячынь.

— Ты б хоць электрычнасць правёў,— зірнуўшы на гэтыя вокны, сказаў Мар'ян.

Паніхіда не адазваўся, маўчаннем сваім даў зразумець, што гаворыць ён глупства. I на тым яны развіталіся, разышліся, як і не бачыліся, не сядзелі, не гаварылі, не было пра што ім, двум старым, гаварыць, не было пра што ўспомніць, хаця ў абодвух ужо за плячыма жыццё. Жыццё няроўнае і ў няроўны час.

Аб сустрэчы з Паніхідам Мар'ян прыгадаў, калі быў ужо каля помніка, набліжаўся да яго пацяжэлымі нагамі, як баючыся кагосьці патрывожыць, стаптаць траву, бы трава гэтая зрабілася раптам недатыкальнаю, была даражэй за бацьку, і ўсё вакол, здавалася, сочыць за кожным яго крокам, сочыць, куды ён ступае, куды і як глядзіць, пра што думае, слухае, як б'ецца яго сэрца. А сэрца якраз і не білася, замерла, стаілася, адазвалася, затахкала толькі ў грудзях, калі ён паклаў руку на шэры бетон, мокры ад дажджу, бы ўліты слязьмі. «Добры дзень, бацька, добры дзень, дзядзька». А там, дзе павінны былі стаяць бацька з дзядзькам, пуста. Тырчаў толькі жалезны штыр, як і ў тым помніку, які ён бурыў разам з Якубам і Місцюком. Пастамент быў пусты і голы, бела заседжаны птушкамі, якія праляталі тут і заставаліся нанач, груганнём, што грудзілася і цяпер каля бетонкі, сарокамі, што вытыркалі хвасты і галоўкі з голля груш-дзічак, якія раслі непадалёку, вераб'ямі, што клубіліся ў голлі тых жа груш, клубіліся і крычалі, бы перасцерагалі яго, каб ён не зліўся з каменем, у які ўвайшлі яго рукі. I ён паслухаўся іх, адвёў руку, ашчадна, відушча прайшоўся ёю па чыгуннай літай дошцы, якая сцвярджала, што помнік гэты, месца гэтае на пастаменце сапраўды занята Іванам і Міхаілам Знаўцамі, яго бацькам і дзядзькам. Чыгун быў таксама вільготны і халодны, як і камень, у настыласці яго, здавалася, адчуваўся дакор. I Мар'ян пагадзіўся з тым дакорам. «Вінаваты»,— сказаў ён з горыччу, хаця і не ведаў, не мог адказаць, у чым яго віна. Ці вечная гэта віна жывых перад мёртвымі, ці штосьці іншае: не так ён жыў, не тое, што трэба, рабіў, хадзіў не тымі сцежкамі, вось таму і агаліўся пастамент. З аднаго боку, дык ёсць, здаецца, што ўспомніць у жыцці, было салодкае, хапіў і ліха: вайна, служба, сям'я, дзеці, праца. А з другога, дык ці з гэтым ідуць да тых, каго ўжо няма, ці ж гэтага яны чакаюць ад іх там. Тут, канечне, усё ясна: пражыць бы дзень, а там дзе дзень ці ноч бясконцыя? Калі сам ён адыдзе, ці будзе ж так бясконца доўжыцца жыццё? Ён апошні мужчына з роду Знаўцоў. Ён працягвае гэтае жыццё, доўжыць яго як можа, не сваё, а тое, што было да яго і застанецца пасля яго. Толькі пытанне, ці застанецца. Школу зачынілі, і ён ужо ніхто, пенсіянер, хаця ўсё яшчэ цягнецца. Хутка зацвіце на школьным участку бульба, нальюцца яблыкі ў дзетдомаўскім школьным садзе. Наліваюцца ўжо, хаця сёння яны нікому і не патрэбны, і яму самому не патрэбны. Ён у рот не бярэ тых яблык з таго дня, як дзедка выцягнуў яго з дрыгвы. А сад сёння мае кожны ў вёсцы, але зноў жа: няма каму есці яблыкі з тых садоў, худоба ўжо набіла аскоміну. Прыеліся яблыкі не тое што людзям, а нават і худобе. Летась, наеўшыся яблык і сліў, здох нават кабанчык. Абкармілі яго слівамі, не было куды падзець іх. Лукаш прывёў ветэрынара, але той рабіць што-небудзь кабанчыку адмовіўся, зірнуў на яго і адразу ж выдаў: «Капец бабушкінаму кабанчыку».