Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Як жа вы без машыны, я пачакаю.

— Едзь, як-небудзь дайду, едзь,— сказаў ён з прыкрасцю. Машына яму сапраўды была не трэба, а шафёр, прысутнасць чужога чалавека яшчэ і перашкаджалі. Яму хацелася застацца на адзіноце, не спяшаючыся падысці да бацькі з дзядзькам, падрыхтавацца да сустрэчы з імі, настроіцца на яе. Не так ужо часта даводзілася яму сустракацца з імі. I вінаваты ва ўсім быў помнік. Калі б іх пахавалі дзе-небудзь на вясковым могільніку, у звычайнай магіле, пад звычайным абеліскам, мо ён праведваў бы іхі часцей. А тут, на раздарожжы, на скрыжаванні чатырох дарог, дзе заўсёды тоўпіліся людзі, было тлумна і мітусліва, ён саромеўся з'яўляцца. Здавалася, што людзі, якія чакаюць аўтобусаў і спадарожных машын, ведаюцьяго, пазіраюць толькі на яго. Да таго ж і каля самога помніка амаль заўсёды таксама стаялі людзі, ніколі не абыходзілася, каб хто-небудзь ды не сказаў:

— Глядзі ты, сярод лесу пры дарозе і такі помнік. Сусаніны.

У словах тых, мусіць, нічога крыўднага не было, але яны краналі яго, калолі яму, аддалялі яго ад бацькі з дзядзькам. У бетоне яны не належалі яму, стаялі як напаказ усім. Не так, як жылі, і не такія, якімі былі пры жыцці. Стаялі далёка ад сваіх могілак, далёка адышоўшыся ад тых мясцін, дзе жылі, загінулі і былі пахаваны. Магілка дзядзькі на вясковым могільніку. А дзе быў пахаваны бацька, і ці быў ён пахаваны, Мар'ян не ведаў, хаця і сёння жыцы яшчэ адзіны сведка смерці бацькі, Яхім Паніхіда, Янот. Янот быў у тым карным атрадзе, які бацька завёў у балота, багну, дрыгву, аб гэтым Мар'ян даведаўся ўжо з матэрыялаў следства. I доўга шукаў таго Янота па ўсім свеце, далёка шукаў, а ён аказаўся побач, адседзеў пасля вайны ўжо свае шэсць гадоў, адбыў пасяленне і прыехаў сюды, у родныя мясціны, атабарыўся на хутары за ракою. Калі Мар'яну сказалі пра гэта, ён не паверыў. Плавам сярод вясны, па халоднай вадзе кінуўся да Паніхіды. Той быў дома, развешваў сушыцца на дрэвах каля хаты сетку, Мар'яна як і не бачыў, не бачыў, як ён плыў па рацэ, трымаючы на вісу апратку, потым выкручваў сподняе, апранаўся і ішоў да яго хаты. Не зірнуў у яго бок, калі Мар'ян і спыніўся перад ім, старанна чысціў сетку ад травы і сучкоў, што нанесла вада, рыбу з яе ён выбраў яшчэ раней. Заставалася выцягнуць толькі дзве ці тры трэсачкі ды некалькі ракаў, азёрных, у чорных замшэлых панцырах. Паніхіда злосна ламаў ім клюшні і лапы, адрываў шыйкі, крышыў панцыры і кідаў усё гэтае крышава сабе за плечы, бы адбіваўся ад Мар'яна, праганяў, як сабаку, ад сваёй хаты. I, наглядаючы, як маленькі чалавечак у фуфайцы і зімовай шапцы распраўляецца з гэтымі ракамі, Мар'ян падумаў, што гэта іменна і ёсць той Паніхіда, які патрэбны яму і якога ён так доўга шукаў. I ён не дазволіў яму спратаць сетку: