За морам Хвалынскім

A ў канцы піру сказаў Брачыслаў:

— Аддару цябе шчодра за маю княгіню!

Прынеслi ў палаты багацці вялікія: мядзведжыя, воўчыя i вавёрчыны шкуркі, i сабалёў, i вострую зброю. Але Абдурахманбек адмовіўся i папрасіў аднаго — маладую дзяўчыну, што нядаўна прадстаўляла на свяце маладога славянскага бога — Ярылу.

— Хто гэта? — зашапталіся вакол.

— Дачка ўдавы Катуніхі,— адказаў Абдурахман. Не адкрыў ён князю, што быў на паганскім свяце, дзе ўгледзеў прыгожую славянку з празрыстым тварам i сінімі вачыма — сінімі, як бадахшанскі лазурыт. Узгарэлася ў ім сэрца. Ведаў купец толк у жанчынах, а перад ім была жамчужына, вартая гарэма самога султана! Дорага можна было i прадаць яе, калі надакучыць. Але не ўдалося яму купіць дзяўчыну.

Хаця i бедная была ўдава, прадаць дачку адмовілася i яшчэ ў дадатак абняславіла гасцей брудным венікам выганяла з хаты Абду-рахманбека i ягонага талмача, бо былі яны настойлівыя i нізавошта не хацелі адыходзіць проста так, не дамовіўшыся, не купіўшы. А як іначай узяць прыгажуню? Абвянчацца з ёю не мог купец, бо, калі б стала вядома, што хаця на момант аддаў ён душу няверным, пайшоў у царкву, адмовіўся ад волі алаха i прарока яго — Мухамеда, не жыць бы яму ў сваім утульным, вялізным доме з садзікам, дзе вясною так казачна прыгожа цвітуць персікі i абрыкосы, a шматлікая гайня абслужніц гатовая выканаць кожны ягоны рух... Гандляваць з нявернымі можна, але кожны раз, прыехаўшы ад ix, трэба ісці да мулы, каб наклаў ён ачышчальныя абрады i добра адмаліў грахі. А тут мулы — няма. Дый ёсць у яго ўжо чатыры жонкі i колькі наложніц. Прасіў ён, нізка кланяючыся, аддаць яму тую дзяўчыну.

Брачыслаў павагаўся крыху, але згадзіўся паслаць да Катуніхі людзей з наказам — купіць дзяўчыну для яго, князя Брачыслава.

Павагаўся — таму што хаця i цяпер яшчэ ездзілі i ў Кіеў, i ў Ноўгарад, i ў Полацак «дзеўкі купіці»,— i свейскія купцы, i купцы з Доні (Даніі), з зямель мусульманах, i самі купцы полацкія адвозілі яшчэ, разам з мехам сабалёў i куніц, у булгарскую сталіцу на Іцілі (Волзе) дзяўчат з навакольных зямель, рабілі гэта ўжо патаемна: епіскап кіеўскі i полацкі i свяшчэннікі ў сваіх казанях гнеўна супраціўляліся паганскаму звычаю, вучылі, што ёсць ва ўсякай істоты жывая душа i нікому не дазволена распараджацца ёю, апроч гаспадзіна зямнога — князя ды ўладара нябеснага. Наўрад ці ўдалося б цяпер Абдурахману ўзяць якую дзяўчыну баярскую ці дачок людзей імянітых ці старцаў градскіх — не стаў бы Брачыслаў крыўдзіць так сваіх людзей, хаця ўладарыў у Полацаку шмат гадоў самаўладна. Але як адмовіць госцю, што выратаваў жонку, калі хочацца яму простую дзяўчыну, дачку беднай удавы? A між тым удава гэтая, хаця i была беднаю, не мела нідзе пазыкі, не пазычала ні кун, ні іншай маёмасці, i нельга было прадаць яе ў рабства за доўг, як рабілі гэта паўсюдна са сваімі непакорнымі людзьмі баяры i тысяцкія. Затое за ганьбу павінна будзе заплаціць Катуніха госцю заморскаму грыўніо серабром. I з тым наказам памчаўся на Вадзяную вуліцу пасаднік Лось, а праз нейкі час ён прывёз дзяўчыну, але ў падранай сарочцы i з распушчанымі валасамі, таму што ўдава Катуніха не толькі не аддала пасадніку грыўню, але абазвала яго ўсялякімі словамі і плюнула ў твар, а дзяўчына вырывалася ад яго i не жадала слухаць ніякіх загадаў, хаця i паслаў за ёю сам вялікі князь. Моцна разгневаўся Брачыслаў, загадаў, каб высеклі добра ўдаву, але адказаў яму пасаднік, што ўсё гэта ўжо зроблена i цяпер сядзіць яна ў пограбе княжацкім, як рабыня, а маёмасць яе скудная ўся забраная ў казну як плата за ганьбу купцу іншаземнаму. Хацеў князь учыніць добрую навуку i дачцэ удавы, але чакаў узрадаваны Абдурахманбек, i таму было загадана толькі як след адмыць яе i апрануць у добрае адзенне, i калі зайшла прыгажуня ў горніцу, усе застылі i пазайздросцілі-такі купцу, які выглядзеў яе — i дзе, на Дзівінай горцы, куды ходзяць людзі чорныя, простыя!