За морам Хвалынскім

Ціхі вясновы вечар глядзеўся ў вокны горніцы. Не часта выпадала князю i яго сям'і вось так ціха, па-сямейнаму, правесці вечар. Часцей вяртаўся ён позна, стомлены i грозны, з палюддзя ці палявання, з далёкага ж паходу не бывала яго ў Полацаку месяцамі. А часцей па вечарах грымелі ў грыдніцы піры, прымаў ён то гасцей заморскіх, то баяр імянітых, то з дружынай гульбу наладжваў, бо дружына — гэта тое, што бліжай дзяцей i жонкі, таму што толькі на ix, адданых воінаў, уся надзея ў цяжкі час бітвы, яны i жыццё ратуюць, i тое, што даражэй жыцця — Князеву славу. Але не толькі падчас піроў, калі ніводнай з жанчын няма ў грыдніцы i віно зеляное i медавуха ўволю туманяць буйныя галовы, бываюць у Князевым доме вешчыя старцы, што ўмеюць спяваць пра славу Баянаву i на тонкіх струнах гусляў выводзіць старадаўнія песні пра подзвігі маладзецкія; прыходзяць у церам i смірэнныя манахі, якія чытаюць у вялізных, акаваных жалезам i серабром кнігах пра подзвігі Сімяона-столпніка, Настассі Блажэннай i іншых святых угоднікаў. Моцна задумаюцца мужы імянітыя, прымоўкнуць... але таму толькі, што кране ix адна дума — пра душу, пра мукі яе вечныя пасля смерщ, пра загадкі, якія нікому ca смяротных не разгадаць... Але адыходзіць мапах, ціха адчытаўшы бажэсцвеннае, а назаўтра ізноў да самай поўначы гараць лучыны ў грыднщы, i толькі паспяваюць насіць маладыя стольнікі з брэцьяшц чашы ды бочкі, глякі ды кумганы з квасам наліваюць, i грыміць слова застольнае, i пра бітвы былыя i будучыя гавораць дружыннікі, грыдні i іншыя людзі імянітыя. Расказваюць сівыя воіны пра паходы, пра замовы, якія шэпчуць над імі вядунні, калі адпраўляецца мужчына ў далёкую дарогу, а маладыя слухаюць, i гарачыя ix рукі ўслед за старшымі нібы сціскаюць баявыя мячы. Справа воіна — паход i бітва, i няма яму мілейшай песні, як завыванне ветру ў шаломах ворагаў, што раскіданыя на крывавым полі сечы...

«Пакарыў Аляксандр пад сваю ўладу зямныя царствы,— голас дзеда Мокшы напаўняе ўсе куткі горніцы,— i пасля зайшоў на край свету i пабачыў там такія народы, што сам жахнуўся: свірэпыя болей за лютых звяроў i ядуць жывых людзей. У іншага толькі адно вока, i тое на лобе, a ў іншага i па тры вокі. У аднаго толькі адна нага, а ў іншага тры, i бегаюць яны так хутка, як ляціць з лука страла. Імёны гэтых народаў былі Гогі i Магогі. Пачаў ваяваць з імі Аляксандр: дзівія тыя народы не ўстоялі i кінуліся ад яго бегчы. Ён за імі, гнаць-гнаць, i загнаў ix у такія глухія мясціны, горы i пустэчы, што ні ў казцы сказаць, ні пяром апісаць. Звёў над імі адну гару з другою зводам, паставіў на той звод трубы i пайшоў назад. Падуюць буйныя вятры ў тыя трубы, паднімецца страшнае выццё, a дзівія народы крычаць: «О, гэта ж, відаць, сам Аляксандр! Жывы ён, жывы!» Гэтыя Гогі i Магогі i дасюль жывыя, i баяцца цара, а выйдуць з гор перад самым канцом свету...»