Маўчанне травы: Паэма лёсу

Бароў і пушчаў адгалоссе — Бярозавы купчасты клін. Нібы пад сэрца клін тужлівы, Узмах асенніх журавоў: У вырай залятуць, мажліва, Але ці вернуцца дамоў?.. Руччамі змытая дарога, Травы напорыстая шчэць... Сасняк налева — здань былога — Там-сям тапырыцца яшчэ. А праваруч заходзіць поле — За гай — падковай ярыны. Няўзнак, няўспех, пачуўшы волю, Стрыжэ нагамі вараны. «Спяшацца, брат, няма прычыны», Разводзіць думу старшыня... Гайдаюць ціха каляіны Зямлю, і неба, і каня. Пад жаўруковаю дугою Званок рассыпаў цішыню. А з-за бярэзніку — другое Спяванне прыпарнаму дню. Грыміць палёў абнова — трактар, На слух вядзе з ім баразну, Турбуецца Васіль: а як там — Ці скора ўлашчыць плуг вясну: Прыкрые цёпла і надзейна, Каб жніўнем узышла яна, Каб будні сталіся нядзеляй — За ўсё аддзякаваць спаўна... «Калі раскіпяціцца сёння Ў падлессі поле ўзняць Іван, Лічы, што першымі ў раёне На пасяўной закрыем план»...— I ўжо, нібыта ўвачавідкі, Нібы ў бязгучным тым кіно, На палатне, жывым і плыткім, Пабачыў, як Іван стырно Славажна, велічна трымае, Нібы на стол нясе пірог, Ці свет — на лейцах — сунімае, Як, не раўнуючы, сам бог: Айцец, і сын, і дух машынны... Такім Васіль яго сустрэў I ў першы дзень, калі нахлынуў Увесь народ — аж пыл курэў! Як дзеці — кожны лез памацаць, Пагладзіць дымнага каня. — Ды ён, кажу вам, не для цацак,— Іван буркліва адганяў. Калі ж натоўп глядзець прышпарыў, Як трактар выйдзе на загон, Дык тут Івана нават з твару Было не ўзнаць... Як вырас ён! І як узвысіўся, узнёсся Над тым абшарам, над зямлёй!.. Ірваў, змятаў цераспалоссе, Дзе тупаў басанож раллёй, Дзе кожны камячок на дотык Ды і на пах знаёмы быў, Дзе ласкаю, не толькі потам, Радніўся з нівай дзень сяўбы... А тут — разгон жалезных крокаў! Што там былінка ці грудок, Калі адразу паўвалокі Ён плугам ворыва валок. Нібы пад шнур — барознаў скібы, I сама ў меру глыбіні, І ні агрэхаў, і ні хібаў, І не стамляецца ані. Конь добры, кажучы няўрокам. Але здалося Васілю: Глядзіць як быццам бы звысоку Араты на сваю зямлю. А хіба з ёю гэтак можна? А не пакрыўдзіцца яна?.. ...Нібы ірвалася трывожна Між сэрцам і зямлёй струна. Пад успамінаў перамовы Дарога вывела на лог, Дзе з ліпы бусел местачковы Вышыні ўладныя сцярог. Яшчэ адзін пад'ём — за рэчкай, I ўжо на ўзвалку з-за прысад Пагрозна вырасла мястэчка — Хоць ты варочайся назад. Ды не спыніўся, не вярнуўся, Адно не паганяў каня. Няспешна, ціха азірнуўся, Як бы душой усё абпяў... Напіцца кнігаўкі прасілі, Хоць Нача выйшла з берагоў. Касым крылом касынкі сіняй Махнула сойка наўздагон. Адгрукатаў каменным брукам Пад коламі раённы пляц... Завулак. Цішыня. Ні гуку... «І што ён скажа, гэты Сац?..» Пачнём з таго, што, пэўна, Сацу Не грэх бы пакланіцца тут: Паўгода толькі прымуспрацы Адмерыў Васілю нарсуд. Бо павярнуў суддзя разборы І следства на праўдзівы след: Сказаў адно: «Які ён вораг?..» — А Васілю адкрыўся свет. Які ён вораг... Але ж толькі Матрона сведчыла суду, Як бульбу ён згнаіў і колькі Свіных згубіць наймеўся душ. І расказала, як на ферме, Дзе быў яго загад прамы, Жывёле па-шпіёнску перлі З падсуднай бульбы той кармы. Адно забылася: з якою Разведкай звязан быў Васіль, Назад зірнула з неспакоем: «І як жа ён сказаць прасіў?» — Вачыма Трыхана шукала: «Каб ты з вучонасцю той спрах!..» Ды позірк Ёхаў напаткала — І мову з'еў авечы страх. Хоць потым і падначыў Трыхан Гукнуць: «Няправільны суддзя!» — Сац адмахнуўся, як ад ліха, Сказаў — да ўвагі грамадзян: «Прашу падтрымліваць парадак!..» Астатніх сведак распытаў I прыгавор пасля нарады Аб прымуспрацы зачытаў... «Ну што ж — не прывыкаць, адроблю...» — З развагаю не-старшыня Задком заводзіў у аглоблі Не-старшынёўскага каня. А з ганка люд валіў агулам: Яўсей трымаўся ля парэнч, З прыскокам Мотра прашмыгнула,