Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Плакаў, шкадаваў гай Мар'ян Знавец, і я выпадкова быў сведкам таму. Прызнаюся заднім чыслом, мне было сорамна за яго. Доўга, вельмі доўга я ніяк не дараваў яму, не мог забыць яму тых колішніх ужо слёз. Мо і сёння я і мае сябры дзетдомаўцы не даравалі іх яму. Вельмі ж нікчэмнае, вартае жалю відовішча, калі плача мужчына, акалі ж плача сам бог — гэта наогул штосьці пепрыстойнае. Забіваць трэба такіх багоў, забіваць, як толькі завязваюцца ў іх слезы.

Мяне і яшчэ некалькі шкетаў прывялі ў кабінет Мар'яна на расправу і пакаранне. Мар'ян, вялікасны, як бог, сядзеў у сваім, зробленым з дубу, крэсле з высокаю, вышэй галавы, спінкаю, і стол перад ім быў таксама дубовы, вялізны, хоць у більярд на ім гуляй, і сукно на ім як з більярднага стала. Такія сталы, такія крэслы ўжо адышлі, а ў той час кіраўніка, які не меў бы іх, і ўявіць сабе было нельга. Мармуровы чарнільны прыбор з абавязковымі ў адной з чарніліц засохлымі мухамі, лічыльнікі — па правую руку; паперы і ўсялякая дробязь — па левую, а над усім і між усяго — афіцэрскі кіцель, чалавек у афіцэрскім кіцелі, які зашпілены на ўсе гузікі і пад падбародак на пару кручкоў — стаячы каўнер з бялюткім падкаўнерыкам. Але якраз на тую хвіліну каўнер у Мар'яна быў расшпілены, а падкаўнерык выдаваў трохі шэрым. Гэта ад поту, гэта мы, шкеты, увагналі яго ў пот, не памятаю, праўда, чым, што мы тады ўтварылі. Але, па ўсім, штосьці добрае, таму што нас знялі па яго загаду з гарышча, як часта здымалі і раней, бо мы любілі сваё старое гарышча. Любілі за тое, што там заўсёды было цёпла і ўтульна, добра гуляць, хораша думаць, проста сядзець, спаць — усё хораша. Заўсёды адчуваецца штосьці незразумелае і таямнічае ў падстрэшшы паміж каленамі пячных комінаў і ў грудзе смецця, назапашанага яшчэ з колішняга часу, шмат таямнічага і ў кублах, што звілі сабе канаплянкі паміж абшываннем і сценамі. Мы заўсёды там штосьці шукалі. Шукалі ўсё, што належала колішнім людзям, нашым дзедам, бацькам, мінуламу. Мінулае ж заўсёды пакідае аб сабе след, знак, памяць. Адыходзячы на той свет, мы пакідаем на зямлі ўсё, што некалі ўсцешвала нас, усё, што нажылі, цацкі, забаўкі, каштоўнасці, смецце, непатрэбшчыну і тое, без чаго мы як без рук, што неабходна нам на кожны дзень, кожную хвіліну. А ў нашай жа хаце некалі жылі пагранічнікі. I мы думкі не дапускалі, што ад іх засталося толькі гэта: былі, жылі. Не і не, сляды іх жыцця, прысутнасці на зямлі павінны быць куды больш значнымі і важкімі, чымсьці проста гукі, проста памяць. Пасля іх павінна застацца яшчэ штосьці, здольнае пацвердзіць, што мы ідзём за імі, ступаем у іх след. Іменна адбітак гэтага следу і патрэбны быў нам. Патрэбны да слёз, да сардэчнага замілавання, да слепаты, дрыжыкаў і спалоху ў пальцах. Ну, хаця б старую чырвонаармейскую зорачку, сплюшчаны, з'едзены часам гузік, пабітую спражку ад рэменя — і ўсё, нічога нам больш не трэба, бо нішто не здольнае больш так усцешыць нашу душу. Гэты гузік, зорачка, спражка, што ўзяў ты ў свае рукі, ужо ж не проста звычайная рэч — гэта прывітанне, усмешка, дараваная табе мо нават тваім бацькам ці братам. Шчырае прывітанне і лагодная ўсмешка і незнаёмага табе чалавека, які нарадзіўся нашмат раней за цябе, змагаўся і памёр за цябе. Ты — яго нашчадак. I зразумеў ты гэта не праз музей, дзе вакол усё толькі экспанаты. Дарагія, родныя, пазначаныя крывёю, але ўсё роўна экспанаты. Мінулае ж, сляды якога ты адшукаў сам, якое ты трымаеш у сваіх руках,— гэта ўжо і голас, і пагляд, сустрэча і развітанне. Гэта назаўсёды. I гэта зусім не мінулае — будучыня твая.