За морам Хвалынскім

Ён ехаў i думаў, як узрадуецца Апак i якую сукенку зробіць сабе з тонкай, амаль празрыстай тканіны, ад якой слаба пахла водарам далёкіх краін.

Ён вёз i надарунак для Нармурада — трохі гашышу, каб мог стары лекар удосталь курыць кальян i аддавацца нязбытным марам, якія так упрыгожваюць жыццё.

...A знайшоў абгарэлы кішлак, некалькі ўдоў i дзяцей i на месцы свайго дома толькі груду гліны i абгарэлых бэлек.

I пахла, да жаху востра пахла горным палыном.

I раўнадушна свяціла ранняе сонца.

I бегаў па галавешках звар'яцелы Спітагд, галасіў свае, i скакаў, i плакаў...

Алекса доўга сядзеў каля папялішча, не зважаючы на плач i енкі, што чуліся ля іншых дамоў. Пасля, абдзіраючы рукі, стаў пераварочваць чорныя, патрэсканыя, пабітыя цагліны.

Тры дні ён капаў, забыўшыся на стому, упарта сціснуўшы вусны i час ад часу прыпадаючы перасохлым ротам да карца з вадою.

Тонкія костачкі Апак абярнуў узорыстым, колеру завялай травы шоўкам i пахаваў каля дому, выкапаўшы i пасадзіўшы ля магілы лазу.

Не было каму гневацца i абурацца такім святатацтвам. Не было каму жахацца i глядзець, што сам ён уласнаручна перанёс астанкі Нармурада i Ашавазды да каменнай дахмы, дзе ўжо ляжалі косці блізкіх, адкапаныя роднымі. Целы пачалі смуродзець ад гарачыні. Уцалелыя людзі таксама неслі мёртвых самі, бо гэтак жа, як i іншыя, быў разбіты i спалены дом хавальшчыцы трупаў.

А пасля Алекса вырваў у агародзе некалькі дыняў, паклаў ячмень i муку ў торбу i пайшоў з кішлака.

Людзі праводзілі яго позіркамі, але ніхто не сказаў ні слова. Толькі адна з жанчын неўзабаве дагнала яго i аддала яшчэ адну торбу. Ён зазірнуў у яе. Там ляжалі цвёрдыя сыры, кавалкі мёду i халат. Жанчына глядзела на яго пакорліва i самотна, на шыі ў яе быў відзён шнар — калісьці стары Нармурад рэзаў яе абсідзіянавым нажом, выдаляючы гнайнік, а ён, Алекса, дапамагаў. Шнар быў ружовы, цёмная жыла няроўна пульсавала. Вусны жанчыны был i журботна сцятыя. Слёзы навярнуліся на вочы Алексу. Ён моўчкі ўскінуў торбу на плячо, пайшоў, ужо не азіраючыся, таму што ззаду не было нічога.

Нічога. Толькі спалены кішлак i некалькі прывідаў.

Жыхары ніжняга кішлака глядзелі на яго варожа. A колькі ix прыходзіла лячыцца! Ён бачыў, як адзін з мужчын пацягнуўся да нажа, што вісеў на доўгім скураным поясе, але другі, старэйшы, нешта сказаў — i мужчина, трымаючы нож, скалячы белыя, як часнок, зубы, матляў лязом, шырока ўсміхаўся, гледзячы на Алексу. Той прайшоў міма, пануры, ca страшным тварам, i дзеці што спачатку беглі за ім, дражнячыся, хутка адсталі i вярнуліся збянтэжанымі.

Першую ноч правёў у памятнай пячоры, дзе калісьці Лпак выхадзіла яго. Ляжаў, думаючы пра тое, што, можа, які-небудзь магутны звер зноў упадабаў гэтую пячору для жылля, але, калі прыйдзе, сустрэне тут смерць, бо З ix двух будзе мацнейшым Алекса. Ён адчуваў у сабе сілы намерацца злосцю i гневам з усім светам, але помсціць не было каму — хіба што дабірацца да самога эміра, але i сам эмір быў толькі часцінкай таго сусветнага зла, якое абавязкова ўмешвалася ў справы i лёсы людзей. «Для чаго, дзеля чаго так адбываецца? — пакутліва думаў ён, гледзячы, як у знаёмай дзірцы паказваецца зорка i паступова, непрыкметна для вока знікае, каб уступіць месца новай.— Навошта чалавеку столькі выпрабаванняў, i чаму адны людзі жывуць спакойна, усё ў ix цячэ роўна i гладка, i ўвесь свой век яны жывуць, як сляпыя кацяняты, a другія пакутуюць, губляюць блізкіх, а неба раўнадушна глядзіць на ўсіх, i няма каму скардзіцца...»