Вялікія дарогі [пра мінулае]

Толькі тады, калі цягнік быў ужо далёка ад Менску, у Кастуся зьявілася ціхае пачуцьцё радасьці. Гэта-ж трэба, вырваўся з пасткі крыважэрнай акулы, якая магла яго праглынуць толькі за тое, што захацеў быць чалавекам са сваёй воляй і галавой. Ды яшчэ таму, што ўсьвядоміў, да якога народу ён належыць.

А ў вагонах на клумках сядзелі людзі. Удзень ехалі з расчыненымі дзьвярыма, нанач іх зачынялі. З раніцы моладзь імкнулася пасесьці бліжэй да дзьвярэй, каб апусьціць ногі навонкі вагона. У адчыненыя дзьверы было прыемна глядзець, як міма праносіліся вёскі, дубровы, палі й лясы. Запамяталася Маладэчна, а затым Ліда. Тут на станцыі да цягніка падыйшлі маладыя людзі й прапанавалі ўсім далучыцца да польскіх партызанаў. Але ніхто не згадзіўся.

Неўзабаве цягнік зь менскімі бежанцамі быў далучаны да вагонаў нейкае ўласаўскае прапагандовае часткі. Уперадзе апынуўся вельмі даўгі састаў вагонаў з людзьмі, што ехалі з фронту на адпачынак пасьля прыфрантовай прапагандовай працы. Тут былі музыкі з духавымі інстумэнтамі, артысты й санітары.

Добра было сядзець на падлозе вагону, аддаючыся цалкам ласкаваму павеву стрэчнага ветру й цёпламу летняму сонцу. Кастусь сядзеў налева ад вагонных дзьвярэй і падцягваў пакрысе беларускую ваяцкую песьню, што сьпявалі тут маладыя хлопцы.

Недалёка ад станцыі Масты на Горадзеншчыне вагон зьнянацку моцна страсянуўся. Кастусь адразу ўсхапіўся са свайго месца й стаў на ногі далей ад дзьвярэй. Вагон моцна страсянула другі раз, і ён пачаў нібыта ісьці ўлукаткі, паступова запыняючыся. Нарэшце ён спыніўся, пахіліўшыся ў бок ды ўнурыўшыся перадам у дол. Кастуся кінула на клумкі, але ён адразу-ж прыўстаў, як нібыта нічога ня здарылася. Кастусёва маці сядзела каля клумкаў, і ёй таксама нічога не сталася. Затое маладому хлапцу, што сядзеў апусьціўшы ногі навонкі, рухам дзьвярэй прыбіла ногі, і ён ня здолеў устаць. Прышлося людзям падымаць яго ды зваць дапамогу.

Усе высыпалі з вагонаў. Людзі цікавіліся, што здарылася з цягніком. У менскіх вагонах, якія былі ззаду саставу, сур'ёзнага нічога не здарылася. Адно дзе каторыя пабілі сабе насы ці галовы ад раптоўнага ўздрыгу й запыненьня. А ўсю сілу ўдару ўзялі на сябе пярэднія вагоны. Кастусь убачыў скінутыя з рэйкаў паламаныя вагоны з заглыбленымі ў зямлю калёсамі. Паміж тармазамі двух вагонаў быў заціснуты чалавек у ваеннай гімнасьцёрцы. Яго вочы нема і безнадзейна глядзелі ў сьвет. Каля наступнага вагону Кастусь убачыў на зямлі чалавека бяз абедзьвох ног, які, яшчэ поўны сьведамасьці, тут-жа паміраў, і ніхто ня мог ужо ўратаваць яго. Кастусь павярнуў назад, да свайго вагону, сеў у кутку на клумкі і ўзяўся рукамі за голаў. Маці, радая, што сын цэлы, моўчкі гладзіла яго па галаве.

Праз гадзіну прыехала з Мастоў каманда з колькіх дзесяткаў чалавек і пачала падбіраць нябожчыкаў і параненых. Усе паламаныя вагоны адчапілі й далі другі паравоз.